-
Święty Franciszek - franciszkanizm
Święty Franciszek
urodził się w Asyżu jako syn bogatego kupca w 1181 r. W roku 1202 ma miejsce wojna między Asyżem a Perugią. Franciszek zostaje wzięty do niewoli. W 1203 r. chory Franciszek zostaje zwolniony z więzienia i wraca do Asyżu. W domu długo dochodzi do siebie. w 1205 r. przed biskupem Asyżu Franciszek wyrzeka się wszystkich dóbr, a następnie udaje się do Gubbio, by pielęgnować trędowatych. W 1208 r. odkrywa swoje powołanie do życia w całkowitym ubóstwie. Zmienia strój, zostawiając sobie tylko tunikę, a zamiast skórzanego pasa używa zwykłego sznura. Zaczyna namawiać ludzi do nawrócenia. W tym samym roku dołączają do niego pierwsi towarzysze. W 1211 r. Franciszek wyjeżdza z misją do Syrii. W 1220 r. odwiedza miejsca święte w Palestynie. W 1224 r. w pustelni na Górze Alweruia Franciszek odbywa 40-dniowy post. Przeżywa wtedy mistyczną wizję, w czasie której otrzymuje stygmaty. Od 1225 r. nasila się choroba oczu. W 1226 r. umiera leżąc na gołej ziemi, zostaje pochowany w kościele św. Jerzego w Asyżu. W 1228 r. papierż Grzegorz IX dokonuje kanonizacji Franciszka. W 1239 r. papież Pius XII ogłasza św. Franciszka głównym patronem Włoch.
“Kwiatki Świętego Franciszka”
Są dziełem anonimowym jak większość dzieł średniowiecznych. Są zbiorem epizodów z życia Franciszka i jego towrzyszy. Poszczególne opowieści łączy nie osoba świętego, lecz jego postawa religijna i nauczania. “Kwiatki” są tytułem metaforycznym. Wyraz “kwiatki” został użyty zamiast wyrażenia “cnoty franciszkańskie”. Tytuł pełni rolę poetyckiego skrótu.
Franciszkanizm
sposób rozumienia religijności zapoczątkowany przez św. Franciszka z Asyżu, który głosił konieczność odnowy religijności, ubóstwa i miłosierdzia. Wiara w tym ujęciu jest wiarą radosną, ufną, przepojoną braterstwem i miłością nie tylko do ludzi, ale do całego stworzenia.
-
Poezja świecka XV wieku cz. III
SKARGA UMIERAJĄCEGO
Odmiana żalów, skarg, lamentów, wiersz pokutny, forma abecedariusza. Podmiotem lirycznym jest człowiek na łożu śmierci- wyraża strach przed niewiadomym, przerażenie bo w ciągu życia nie zadbał o zapewnienie zbawienia. Odczuwa żal za straconym majątkiem. W 4 strofie satyra obyczajowa- sprawa moralności rodziny, wyczuwa że współczucie jest fałszywe, krewni mają nadzieję na spadek, ton rozgoryczenia. Dostrzega obłudę świata, jest zdany tylko na siebie. Nadzieja długiego życia jest zawodna, marność spraw ziemskich. Rozpoczyna rachunek sumienia, chciwość, rozpusta, nie był miłosierny, nie dopełniał obowiązków względem Kościoła, zapomniał o obietnicach złożonych Bogu. Jego cierpieniom fizycznym towarzyszą udręki duchowe. Działanie szatana nie ma dla niego zbawienia - pokusa rozpaczy, widzi zamknięte niebo. Wypowiedź umierające zostaje przerwana, by mogły pojawić się napomnienia, kierowane przez anioła, bądź którąś z osób. Uświadamia stratę, jaką poniósł nie dbając o duszę. Radzi jaki jest sposób naprawy błędów: spowiedź, skrucha, komunia, ostatnie namaszczenie. Wyrównać ziemskie rachunki, zabezpieczyć byt najbliższej rodzinie przez testament, materialnie wesprzeć Kościół i ubogich, wyrównać długi materialne i duchowe.
Podmiot skarży się na otaczające go złe duchy, o jego duszę trwa walka (psychomachia). Szatan robi rejestr grzechów-prowadzi to do rozpaczy.
Jedynie w Bogu pokłada nadzieję. Modli się, powołuje na mękę Chrystusa, czuje żal doskonały, jedyna zasługa to wytrwałość w wierze. Apel do żyjących (ostatnia strofa) wręczenie gromnicy, przestrzega by lepiej przygotować się do śmierci, dobrej śmierci. Szczerość wypowiedzi, nawiązanie do memento Mori - on nie pamiętał o niebezpieczeństwie potępienia. Wypowiedź ma charakter spowiedzi, autosatyra- samoocena, autokrytyka- bardzo rzadkie zjawisko. Pojawia się podtekst moralności religijnej.
-
Poezja świecka XV wieku cz. II
WIERSZ O ZABICIU ANDRZEJA TENCZYŃSKIEGO po roku 1461
A. Tenczyński niezadowolony z wykonanej reparacji swej zbroi przez płatnerza Klemensa wszczął kłótnię i pobił go dotkliwie. W odwecie został zamordowany przez mieszczan krakowskich, pomimo że ukrył się w zakrystii kościoła Franciszkanów. Sześciu sprawców skazano na ścięcie. Utwór o radykalnie antymieszczańskim wydźwięku odzwierciedla nasilające się konflikty mieszczańsko-szlacheckie.
Postać Tenczyńskiego wyidealizowana „człowiek dobry”. Do mieszczan autor odniósł się z nienawiścią i pogardą „chłopy”, porównał ich do psów. Starał się uwydatnić okrucieństwo mieszczan, kłamliwe oszczerstwa. Potoczny język pełen prozaizmów, wulgaryzmów. Wykrzyknienia podnoszą emocjonalną atmosferę. Celem jest ukazanie niegodziwości mieszczan, szczegóły zabójstwa wzbudzają grozę i oburzenie, uwydatniają kontrast między szlachtą a mieszczaństwem.
-
Poezja świecka XV wieku cz. I
WIERSZ SŁOTY O CHLEBOWYM STOLE (O ZACHOWANIU SIĘ PRZY STOLE) 1415r.
Tekst z początku XV w., panował wtedy Władysław Jagiełło, ale to nie z jego dworu Słota brał przykład, gdyż w Polsce dwór nie przywiązywał wagi do etykiety. Brał za przykład dwory zachodnie, które kultywowały obyczajowość, a dzięki rycerzom wykształciły się formy biesiadowania u nas.
Utwór perswazyjny, tłumaczy jak postępować, daje wskazówki, krytykuje, ma charakter biesiadny. Pochwała stołu, krytyka niewłaściwego zachowania się niektórych, wskazówki dla panien, hołd dla płci pięknej. Zasadnicze wykroczenia: zasiadanie do stołu z brudnymi rękami, łapczywość i grubiańskie przepychanie się do misy, milczenie, gadatliwość, zajmowanie nienależnego miejsca, panny winny jeść małymi kęsami. Kult kobiet ma swoje źródło w kulcie maryjnym (tak nakazywał kodeks rycerski). Pochwała panien, oddawanie czci kobiecie zasługuje na nagrodę: za sprawą Maryi można uzyskać „dobrą śmierć” gwarantującą wieczną szczęśliwość w niebie. Utwór ma ramy modlitewne, prośba i dziękowanie (inwokacja do Boga, na końcu amen).
SATYRA NA LENIWYCH CHŁOPÓW 1483r.
„Chytrze bydlą z pany kmiecie, wiele się w jich siercu plecie”- teza, zakłada przebiegłość i nieszczerość kmieci, ogólna myśl.
Kmieć-tu wieśniak. Dawniej w XIII i XIV w. słowo to oznaczało dostojników książęcych lub królewskich, w XIV i XV w. określał możną grupę mieszkańców wsi, odpracowywali pańszczyznę.
Opis przebiegłości wieśniaka, wszelkimi sposobami uchylającego się od pańszczyźnianych obowiązków. Zachęta do wzmocnienia nadzoru nad wykonawcami pańszczyzny. Literacki opis postaci- efekt uogólnienia charakterystycznych zachowań i właściwości rodzimych kmieci schyłku średniowiecza. Utwór satyryczny, tendencyjny. Wyszedł ze środowiska szlachty jako przestroga.
-
Poezja łacińska XV wieku cz. III
GAUDE MATER POLONIA…
Autor Wincenty z Kielczy
Utwory hymniczne zaczęły powstawać w Polsce w 13 w. Pierwszym zapewne autorem pieśni tego typu był Wincenty z Kielczy. Przypisuje mu się autorstwo hymnu, sławnego niemal od momentu pojawienia się w obiegu kościelnym, napisanego prawdopodobnie w związku z kanonizacją Stanisława, biskupa krakowskiego (1253 r.)
Autor wychwala podniosłym tonem świętego, uważanego za symbol jedności ojczyzny. Kompozycja (11 strof) jest jasna i przejrzysta. Po inwokacji (1 zwrotka) następuje opis zasług biskupa za życia, a następnie jego cudownego oddziaływania pośmiertnego. Twórca wzywa Kraków, miasto szczycące się przechowywaniem szczątków świętego, do radości i wdzięczności wobec Boga, by wreszcie zamknąć pieśń DOKSOLOGIĄ, czyli pochwałą Trójcy Przenajświętszej. W budowie zwrotek Wincenty z Kielczy nawiązał do wzoru strofy ambrozjańskiej.
Czwarta zwrotka- męczeńska śmierć biskupa
Piąta zwrotka- cudowne zrośnięcie się posiekanych członków przez króla
Szósta zwrotka- wyniesienie Stanisława do królestwa niebieskiego
Siódma, ósma, dziewiąta- o nadprzyrodzonej opiece, jaką otacza swój naród, uzdrawiając chorych, wskrzeszając zmarłych, orędując za swymi podopiecznymi u Boga.
-
Poezja łacińska XV wieku cz.II
CUDOWNE NARODZINY BOLESŁAWA KRZYWOUSTEGO
Księgę pierwszą otwiera epicka pieśń o cudownym poczęciu i narodzinach Bolesława Krzywoustego składająca się z 56 wersów ujętych w 14 strof hymnicznych tzw. ambrozjańskich, o budowie 8a 8a 8b 8b.
Pierwsza strofa zawiera skrót zdarzenia , które za chwilę zostanie przedstawione szczegółowo. Druga- narrator przemawiając do siebie (my) zwraca się bezpośrednio do odbiorców (apostrofa) i usprawiedliwia swój zamiar podjęcia opowiadania: „możemy wam opowiedzieć, jeśli chcecie o tym wiedzieć”. Narrator jeszcze raz przemów podobnie w zakończeniu, aby sformułować cel podjętej przez siebie pracy. Te dwie pierwsze strofy stanowią ogniwo początkowe klamry kompozycyjnej. Narrator stara się zwrócić uwagę odbiorców na siebie. Opowiadanie o cudownym poczęciu Bolesława Krzywoustego obejmuje 9 strof środkowych. Rodzicom przyszłego władcy (Władysław Herman i Judyta) cierpiącym z powodu braku potomka doniesiono, że mogą ubłagać syna u św. Idziego: „Wystarczy odlać ludzką postać i wysłać ją do miejsca kultu znajdującego się w Prowansji” Tak się stało. Drogocenny posąg wraz z darami przekazano przez posłów mnichom klasztoru św. Idziego, którzy swym trzydniowym postem podjętym na Bożą chwałę sprawili, że Judyta poczęła syna. Kiedy posłowie wrócili do kraju zastali królową brzemienną. W taki sposób Władysław i Judyta zostali szczęśliwymi rodzicami.
Treść utworu przywodzi na pamięć opowieść o cudach spełnionych przez świętych. Trudno było o pochwałę wyższą niż sakralizacja narodzin władcy i poddanie go pod opiekę św, Idziego, opiekuna rycerzy. Podniosły ton laudacji podkreśla zapożyczona z liryki liturgicznej hymniczna forma wierszowa. Trzy ostatnie strofy to ogniwo końcowe klamry kompozycyjnej. Narrator formułuje cel pracy: „spisać dzieje tego księcia”.
-
Poezja łacińska XV wieku
TREN ŻAŁOBNY NA ŚMIERĆ BOLESŁAWA CHROBREGO
Autor Gall Anonim
„Tren…” został wkomponowany przez Galla w tekst księgi I Kroniki i nazwany „Pieśnią żałobną”- carmen lugubre. Nazwę tą nadał kronikarz utworowi reprezentującemu gatunek poezji europejskiej zwany planctus (łac. Plango- płaczę). Plankt- pojawił się w łacińskiej twórczości zachodu jako kontynuacja starożytnych pieśni żałobnych, ale też i tradycji judaistycznej, której najwybitniejszym przykładem były „Treny Jeremiasza”. Zawierał wyrazy żywiołowej rozpaczy połączone z pochwałami zmarłego. Rozpacz znajdowała ujście w lamentach, narzekaniach i pytaniach. Takie utwory układano dla zmarłych dostojników świeckich lub duchownych. Należał do nich Lanfrank- biskup Catenbury, którego śmierć uczczono anonimowym poematem „Elegijna pieśń o śmierci Lanfranka”. Utwór prawdopodobnie stał się wzorem dla Galla.
Pieśń liczy 30 wersów, podzielonych na 10 strof trójwersowych, piętnastozgłoskowców. Utwór zyskał postać lirycznego monologu wypowiadanego przez osobę stanowiącą personifikację Polski, wdowy po zmarłym władcy. Źródłem inspiracji mógł być poemat dla Lanfranka, w którym opłakują go wszystkie ziemie (Anglia, Italia, Francja), również biblijne „Treny Jeremiasza”, w których Jerozolima została ukazana pod postacią płaczącej wdowy.
Polska- wdowa lamentuje, zwracając się kolejno do „ludzi wszelkiej płci i wieku”. „wszystkich stanów”, „panów- towarzyszy”, „kapłanów”, „dworzan”, „matron”, wreszcie do wszystkich, wzywa do powszechnego płaczu. Mimo efektów stylizacyjnych przez lamenty wdowy zdają się przebłyskiwać ówczesne realia rycerskiego rytuału pogrzebowego, zdradzające też ślady dawnych obrządków pogańskich. Dotyczy to zwłaszcza teatralnego niemal objawiania żalu, którego przejawem miało być zawodzenie. Zwracają też uwagę pytania: „czemu odszedłeś? Gdzież ta sława wielka?”.
W ostatniej strofie monolog owdowiałej Polski przechodzi niepostrzeżenie w zwrot poety do czytelnika. „Carmen lugubre” Galla jest pierwszym w naszej literaturze ułożonym podniosłym stylem planktem poetyckim, a zarazem utworem wyrażającym w artystyczny sposób uczucia jednostki ludzkiej.
-
Średniowieczne pieśni religijne cz. IV
Pieśni wielkanocne
TRZY MARYJE POSZŁY pieśń oparta o relację Ewangelii wg św. Marka stanowi wierne przeniesienie tekstu w formę wierszowaną. Mamy tu opowieść o wyprawie trzech kobiet z wonnymi olejkami, maściami, o ich niepokoju związanym z ciężkim kamieniem u grobu, o ich zdumieniu i spotkaniu się z aniołem, który objawia im tajemnicę zmartwychwstania. W ten sposób wierni mogli utrwalić sobie podstawową relację o pustym grobie. Pieśń śpiewana do dzisiaj, pochodzi z “Żywota Pana Jezu Krysta” Baltazara Opecia. Dzięki prostej linii melodycznej i zawołaniu Alleluja pieśń przyjęła się w kościele. Utwór posiada liczne analogie niemieckie i czeskie.
Cztery strofy po 5 wersów. Dwa 6zgloskowce, dwa 7zgłoskowce. Rymy parzyste aabb. Zgodny z kanonem ewangelicznym, po każdej strofie wezwanie Alleluja.KRYSTUS ZMARWTYCHWSTAŁ JE najstarsza polska pieśń wielkanocna- trop rezurekcyjny, powstał w wieku XIV, a może nawet wcześniej. Jest przekładem fragmentu pieśni czeskiej. Wzorowana jest na hymnie łacińskim (Bóg wszechmogący). Najdawniejszy jej przekaz został zapisany w 1365r. w Graduale Płockim. Początkowo jednozwrotkowa, rozrastała się o dalsze strofy. Śpiewano ją w czasie Świąt Wielkiej Nocy, zwłaszcza podczas mszy rezurekcyjnej.
Tekst stanowi trop do “Kyrie..”. Prezentuje centralne prawdy o Zmartwychwstaniu. Chrystus rzeczywiście zmartwychwstał, w ten sposób dał wierzącym przykład i nadzieję na powstanie z matwych, aby mogli kiedyś królować z Bogiem. Melodyjny kształt, równa ilość sylab w wersach oraz rym czyniły ją łatwą do zapamiętywania i wykonywania. Stąd jej ogromna popularność.
Rymy parzyste aabb. Na końcu zawołanie “Kyrie eleison”. Pięć wersów pisanych 6zgłoskowcem, w tym trzecu wers 7zgłoskowcem. Zapowiedź spełniona: Chrystus zmartwychwstał, my też zmartwychwstaniemy i będziemy żyć z Bogiem. Dał nam przykład, że tak się stanie.WESOŁY NAM DZIEŃ NASTAŁ trop wielkanocny z 1 poł. XV w., przekład z tropu łacińskiego, prawdopodobnie za pośrednictwem czeskim. Pięć wersów pisanych 7zgłoskowcem, czwarty pisany 8 zgłoskowcem, piąty 9zgłoskowcem. Rymy aa,bbb.
Radość ze zmartwychwstania Chrystusa. Zawołanie do naśladowania Pana, porzucenia grzechów. W ten sposób po śmierci można z Nim wiecznie przebywać.
