-
“Krzyżacy” narrator i narracja
“Krzyżacy” narrator i narracja
Narrator odautorski jest wszechwiedzący, zdystansowany. Posiada autorytet moralny i historyczny- interpretuje i wartościuje. Narracja dominuje nad słowem postaci.
Fikcja łączy się z historią, tłem topograficzno-obyczajowym i cywilizacyjnym. Główni bohaterowie są wpisani we wspólnotę stanową i narodową (przez swych przodków walczących pod Płowcami).
Historia w narracji ujawnia się stopniowo, a początkowo zarysowują ją bohaterowie (Maćko). Narrator na początku tylko wymienia nazwy miejscowości, elemnty stroju postaci. Później objaśnia wydarzenia i działania postaci, wartościuje je i mówi o konsekwencjach (o nikczemności Zakonu nie mówi wprost, wykorzystuje sytuacje, uogólnia wnioski postaci np. rozmyślania de Fourcy’ego przed śmiercią, losy Juranda, wygląd umęczonej Danusi).
Narracja bitwy grunwaldzkiej odwołuje do eposu, kroniki, powieści. Dominuje uwznioślenie i hiperbolizacja. Łączą się: obiektywna relacja zdarzeniowa i reakcja emotywno-wartościująca (patos i metafory). Kulminacją jest zakończenie, nadające wydarzeniu sens sakralny: Więc tobie , wielka, święta przeszłości, i tobie, krwi ofiarna, niech będzie chwała i cześć po wszystkie czasy! -
Krzyżacy - język i styl
Krzyżacy - język i styl
Trudności archaizowania
Nie dotyczyły narracji, ze wględu na przyjętą koncepcję XIX wiecznego punktu widzenia. Sienkiewicz sięgnął do gwary podhalańskiej, uważanej za najpierwotniejszą (podobieństwo Sabały do Maćka), choć autentyczne archaizacje XV wieczne też widać w utworze. Ta ludowość przejawia się również w zachowaniu postaci (Zych daje miskę skrzatom, Maćko ceni wróżbę parskania koni).
Styl rycerski
Widać konwencjonalne formuły (np.ślubów). Inaczej mówią rycerze-wojownicy, inaczej szlachta ziemiańska (Zych), inaczej Hlawa (czechizmy), inaczej Krzyżacy (wtrącenia niemieckie), inaczej opat (łacina, nazwy liturgiczne, cytaty i uczone zwroty, nawiązujące do kazań średniowiecznych czy tekstów żakowskich- element humorystyczny). Język jest komunikatywny, często dosadny. Zależy od charakteru postaci.
Styl obrazowania - eposowy
Porównania homeryckie, składnia retoryczna, apostrofy, paralelizm, mówienie do siebie, rytmizacja.
Stylizacja folklorystyczna
Śpiewanie pieśni - jako cytaty (pieśń Danusi), jako stany psychiczne w chwilach wzruszeń (Zbyszko).
-
“Krzyżacy” Sienkiewicza - problemy gatunkowe
“Krzyżacy” Sienkiewicza - problemy gatunkowe
“Krzyżacy” mają strukturę eposu, ale powieść cechuje synkretyzm gatunkowy:
- świat epopei to bohaterska przeszłość narodu (początek i szczyt narodowej historii) XV w. kształtowanie narodu, postaci zakładają lub odnawiają rody
- autor to człowiek mówiący z szacunkiem o przeszłości dla niego nieosiągalnej
- przeszłość nie wiąże się z teraźniejszością, jest od niej oddzielona. Od klęski Krzyżaków pod Płowcami opowiedzianej przez świadka, 100-letniego chłopa spod Łęczycy, do wyjazdu ostatniego mistrza z Malborka, czego świadkiem był Zbyszko
- epopeja jest ściśle związana z ziemią, jako źródło życia i matka
- podobieństwa do epopei homeryckich - rzeź na zamku w Szczytnie jak rzeź zalotników w Odysei , pojedynek Zbyszka z Rotgierem
- monumentalne sposoby obrazowania i stylu- głównie epizod grunwaldzki
- rytmizacja, scena śmierci Zygfryda, atak piechoty chłopskiej pod Grunwaldem
- powieść jest nastawiona na teraźniejszość, ma tendencje poznawcze, zawiera żywioł śmiechu i parodii
- tradycyjne schematy romansowe i przygodowe: porwanie, poszukiwanie, ucieczka, walka
- pierwiastki przygodowe są osłabione, bo postacie historyczne są poza planem powieści -
Prawda a fikcja w „Potopie”
Historia w „Potopie” to przede wszystkim umieszczenie akcji w latach 1655-1656, a więc w okresie najazdu Szwedów na Polskę. Pisarz bardzo dokładnie zapoznał się z czasami najazdu szwedzkiego (studiował pamiętniki, listy, kroniki, herbarze, notatki, prace historyczne). Do powieści wplótł autentyczne przemówienie Zamoyskiego do zakonników jasnogórskich, oryginalne listy Janusza Radziwiłła do Bogusława. Z „Pamiętników” Jana Chryzostoma Paska zaczerpnął Sienkiewicz obrazy pojedynków, bójek, awantur, sceny wojenne i zwroty staropolskie, wzorując się na jego stylu i języku. Źródeł historycznych trzymał się bardzo wiernie i „Potop” należy pod tym względem do najlepszych dzieł historycznych. Wydarzenia potwierdzone historycznie to między innymi obrona Jasnej Góry, upadek pospolitego ruszenia pod Ujściem, zdrada Radziwiłła, ucieczka króla na Śląsk, czy wojna podjazdowa Czarneckiego. Występuje tu także wiele postaci historycznych takich jak król Jan Kazimierz, Janusz i Bogusław Radziwiłłowie, król szwedzki Karol Gustaw, hetman Stefan Czarniecki, ksiądz Augustyn Kordecki- przeor jasnogórski, generał Mulle, magnaci tacy jak Sapieha czy Lubomirski. Wśród innych postaci większość jest fikcyjna, choć dodać należy, że większość z nich ma swe historyczne prototypy. Główny bohater Andrzej Kmicic to postać na poły historyczna. Pasek w „Pamiętnikach” podaje, że w 1658 r. pułkownik Samuel Kmicic „żołnierz dobry”, służył w wojsku litewskim pod Sapiehą, dostał się do niewoli rosyjskiej, skąd wydostał go Czarniecki. Pozostałe wydarzenia z życia bohatera (służba u Radziwiłła, udział w walce ze Szwedami, wysadzenie kolumbryny) to fikcja literacka. Inny bohater Wołodyjowski- istotnie ożenił się z Jeziorkowską, lecz nie z Basią, ale Krystyna. Inną postacią fikcyjną jest Oleńka Billewiczówna, wnuczka fikcyjnego Herakliusza Billewicza. Zagłoba oraz Jan Skrzetuski to także postacie wymyślone przez autora. Większość epizodów nigdy nie znalazła potwierdzenia w faktach; były to wydarzenia błahe, wiele postaci, mimo faktycznie istniejących w przeszłości nazwisk, znacznie różni się od swych pierwowzorów. Przykładami wydarzeń fikcyjnych są między innymi spór towarzyszy Kmicica ze szlachtą w karczmie, zakończony krawat bójką, spalenie przez Kmicica Wołmontowicz, porwanie Oleńki przez Kmicica itp. „Potop” nie jest ścisłą kroniką historyczną, lecz opowieścią, a ta prawdy ściśle trzymać się nie musi.
