Realizm krytyczny (dojrzały)

REALIZM DOJRZAŁY ma swoje źródło francuskie: Balzac (twórca realizmu poprzez cykl powieści pt. Komedia ludzka, Ojciec Goriot itp.), Stendhal (Czerwone i czarne), Rosja: Lew Tołstoj Anna Karenina, A. Czechow (nowelistyka, dramat Wiśniowy Sad, Wujaszek Wania, I. Turgieniew. W Polsce: J.I. Kraszewski- prekursor realizmu, w latach 70. napisał cykl powieści ludowych Chata za wsią, Budnik, Historia kołka w płocie, Ulana. Tworzyli w Polsce też Bolesław Prus (Lalka), Eliza Orzeszkowa i częściowo jako nowelista Henryk Sienkiewicz.

Realizm czysty nie pojawia się w Polsce, istnieje razem z nurtem tendencyjnym, naturalistycznym, impresjonistycznym (modernistycznym). Podstawową zasadą przedstawiania świata jest iluzja rzeczywistości, oparta o odpowiedni dobór faktów, dzięki ktorym czytelnik może weryfikować prawdę. Tworzy język komunikatywny, daje język potoczny (chłopi, inteligenci). Realizm łamał konwencje artystycznego stylu. Stało się to powodem przeźroczystości, niewidoczności języka. Uwaga odbiorcy została skierowana na to, co się mówi, a nie jak się mówi. Realizm kładzie nacisk na poznawcze możliwości człowieka.
Powieść jest typowa - to najczęściej reprezentatywność zjawisk, postaci. Zakłada, że człowiekiem kierują prawa socjalne i biologiczne, w związku z tym człowiek jest pojmowany jako przedstawiciel gatunku, który realizuje w swoim życiu zbiorowe potrzeby. Ma wyraźne wnętrze, osobowość. Najczęściej pojawia się na tle środowiska.
Typowość łączyła się z panoramicznością. Świat jako panorama, co najważniejsze jest przedmiotem opisu. Narrator w prozie jest wszechwiedzący, przyjmuje postawę humanistyczną. Jego cechą jest głęboka postawa moralna obok bardzo dobrej wiedzy na tematy społeczne i przyrodnicze. Narrator próbuje być bezstronny w ocenie zjawisk, postać literacka wypowiada pewne prawdy.

Powieść realistyczna jest powieścią “wielkich pytań”, nie ujmuje rzeczywistości wycinkowo. Stawia pytanie jakie jest społeczeństwo, które nie wyzbyło się romantyzmu (Lalka), jakie jest społeczeństwo popowstaniowe. Dążenie do realizmu, do wydobycia z dzieła cech prawd socjalnych, ale też unikanie wewnętrznej prawdy psychologicznej człowieka. Oznaczało to odcięcie się od tendencyjności. Realiści próbowali odpowiedzieć na pytanie: w jakiej mierze nacisk wywiera na człowieka środowisko. Jak mówić o tym, co człowiek czuje? Stosowano mowę pozornie zależną. narracja wzbogacona o dialogowość. Postać charakteryzuje się w dialogu lub jest charakteryzowana. Świadomość historyczna polegała na tym, że pisarze umieli pokazać procesy społeczno-historyczne czasu, który opisywali.
Realizm był strukturą wielopoziomową, wieloznaczeniową. Koniec lat 80. to również zapowiedź tzw. uzewnętrznionej prozy młodopolskiej. Proza młodopolska sięga genetycznie do prozy zachodniej: francuskiej. Jej cechą będzie symbolizm, impresjonizm, dekadentyzm. Wchodzą one w obręb realizmu dojrzałego, powieść jest wielopoziomowa. Powieść dojrzałego realizmu przyjmuje cechy powieści lirycznej, ma to swoje konsekwencje: zanika klasyczna fabuła, kompetencje autora powoli się kurczą, na rzecz mowy postaci.

Pozytywizm - wzór pisarza, stosunek do Romantyzmu

WZÓR PISARZA

Pisarz to ten, który tworzy literaturę tendencyjną, optymistyczną, edukacyjną. Literaturę taką, która uczy jak żyć. Pisarz ma być nie wieszczem, ale obywatelem. Twórca wychodzi z narodu i wchodzi do narodu. Pozytywistyczny pisarz posiada wykształcenie bieżące, ma wiedzieć więcej w zakresie nauk przyrodniczych i społecznych. Ma być przywódcą intelektualnym. Epoka pozytywistyczna odrzuca dramat, dominuje proza. Pisarz powinien oddać w tym co pisze swoje doświadczenia. Ma to być proza biograficzna, “ja” narrator i “ja” autor. Proza spycha na margines walory estetyczne, ma być użyteczna, nie może należeć do literatury wysokiej. Świat przedstawiony w dziełach ma być kalką świata realnego. Pisarz zwraca się do czytelnika.

PROBLEM STOSUNKU DO ROMANTYZMU

Romantyzm według Pozytywistów jest nieprzydatny, oszukuje, gdyż jest fikcjonalny. Trzeba wyselekcjonować dzieła romantyczne. Przydatny jest np. Pan Tadeusz. Powieść historyczna wyeliminowana do 1883 (Ogniem i mieczem) wywołało to różne stanowiska - krytykę i akceptację.

Pozytywizm - ramy czasowe, podział epoki

POZYTYWIZM

I Faza: 1864 - 1880
Początek po powstaniu styczniowym, nastąpił krach ekonomiczny po uwłaszczeniu chłopów, car nałożył ogromne podatki. Rozpoczęła się emigracja ze wsi do miast: Warszawa, Łódź itp. Powstają nowe zawody: literaci, dziennikarze, prawnicy. Po powstaniu strata 75% młodych mężczyzn, kobieta jest bez zawodu, duży procent w społeczeństwie Żydów, większość biednych.
Do około roku 1876r. trwa okres nadziei na realizację wizji młodych ludzi. Hasła pracy organicznej, pracy od podstaw.
W 1880 r. kształtuje się okres literatury tendencyjnej postulatywnej, następuje przełom antypozytywistyczny (ogromne rozczarowanie postulatami pozytywistów).

II Faza: 1880-1890

Faza dojrzałego realizmu, kończy się na początku lat 90. Jest to faza najbardziej twórcza. Literatura nie jest optymistyczna, krytykuje. Wtedy powstaje Lalka Prusa i Nad Niemnem Orzeszkowej. Od 1890-1893 mają miejsce wystąpienia kolejnego pokolenia młodych, początek MODERNIZMU - Młodej Polski

III Faza: 1890 - 1912/1916

Okres schyłkowego pozytywizmu.