Realizm krytyczny (dojrzały)

REALIZM DOJRZAŁY ma swoje źródło francuskie: Balzac (twórca realizmu poprzez cykl powieści pt. Komedia ludzka, Ojciec Goriot itp.), Stendhal (Czerwone i czarne), Rosja: Lew Tołstoj Anna Karenina, A. Czechow (nowelistyka, dramat Wiśniowy Sad, Wujaszek Wania, I. Turgieniew. W Polsce: J.I. Kraszewski- prekursor realizmu, w latach 70. napisał cykl powieści ludowych Chata za wsią, Budnik, Historia kołka w płocie, Ulana. Tworzyli w Polsce też Bolesław Prus (Lalka), Eliza Orzeszkowa i częściowo jako nowelista Henryk Sienkiewicz.

Realizm czysty nie pojawia się w Polsce, istnieje razem z nurtem tendencyjnym, naturalistycznym, impresjonistycznym (modernistycznym). Podstawową zasadą przedstawiania świata jest iluzja rzeczywistości, oparta o odpowiedni dobór faktów, dzięki ktorym czytelnik może weryfikować prawdę. Tworzy język komunikatywny, daje język potoczny (chłopi, inteligenci). Realizm łamał konwencje artystycznego stylu. Stało się to powodem przeźroczystości, niewidoczności języka. Uwaga odbiorcy została skierowana na to, co się mówi, a nie jak się mówi. Realizm kładzie nacisk na poznawcze możliwości człowieka.
Powieść jest typowa - to najczęściej reprezentatywność zjawisk, postaci. Zakłada, że człowiekiem kierują prawa socjalne i biologiczne, w związku z tym człowiek jest pojmowany jako przedstawiciel gatunku, który realizuje w swoim życiu zbiorowe potrzeby. Ma wyraźne wnętrze, osobowość. Najczęściej pojawia się na tle środowiska.
Typowość łączyła się z panoramicznością. Świat jako panorama, co najważniejsze jest przedmiotem opisu. Narrator w prozie jest wszechwiedzący, przyjmuje postawę humanistyczną. Jego cechą jest głęboka postawa moralna obok bardzo dobrej wiedzy na tematy społeczne i przyrodnicze. Narrator próbuje być bezstronny w ocenie zjawisk, postać literacka wypowiada pewne prawdy.

Powieść realistyczna jest powieścią “wielkich pytań”, nie ujmuje rzeczywistości wycinkowo. Stawia pytanie jakie jest społeczeństwo, które nie wyzbyło się romantyzmu (Lalka), jakie jest społeczeństwo popowstaniowe. Dążenie do realizmu, do wydobycia z dzieła cech prawd socjalnych, ale też unikanie wewnętrznej prawdy psychologicznej człowieka. Oznaczało to odcięcie się od tendencyjności. Realiści próbowali odpowiedzieć na pytanie: w jakiej mierze nacisk wywiera na człowieka środowisko. Jak mówić o tym, co człowiek czuje? Stosowano mowę pozornie zależną. narracja wzbogacona o dialogowość. Postać charakteryzuje się w dialogu lub jest charakteryzowana. Świadomość historyczna polegała na tym, że pisarze umieli pokazać procesy społeczno-historyczne czasu, który opisywali.
Realizm był strukturą wielopoziomową, wieloznaczeniową. Koniec lat 80. to również zapowiedź tzw. uzewnętrznionej prozy młodopolskiej. Proza młodopolska sięga genetycznie do prozy zachodniej: francuskiej. Jej cechą będzie symbolizm, impresjonizm, dekadentyzm. Wchodzą one w obręb realizmu dojrzałego, powieść jest wielopoziomowa. Powieść dojrzałego realizmu przyjmuje cechy powieści lirycznej, ma to swoje konsekwencje: zanika klasyczna fabuła, kompetencje autora powoli się kurczą, na rzecz mowy postaci.

Przełom antypozytywistyczny 1880-1890

Około roku 1880 pojawiały się w prasie głosy świadczące o kryzysie poglądów dotyczących literatury, nastąpiła krytyka literatury tendencyjnej. Po 16 latach okazało się, że postulaty stawiane literaturze nie znalazły realizacji w życiu- trzeba było szukać nowych sposobów. Ten moment załamania, rozczarowania nazywany przełomem antypozytywistycznym.

Już w roku 1872 pojawiły się artykuły mówiące o kryzysie literatury tendencyjnej (A. Świętochowski Dumania pesymisty, J. Kaliszewski Pamiętnik sceptyka).

Moment przełomu miał związek z sytuacją psychologiczną i społeczną królestwa polskiego. Rozwija się psychologia jako nauka: Kim jest człowiek jako osobowość psychiczna? Pada hasło, iż rozwój ludzki jest nieograniczony w poznawaniu i działaniu. Jednocześnie w latach 80. pojawiają się przejawy zainteresowania filozofią Nietzschego Poza dobrem i złem. Dzieło to burzy dotychczasowy porządek, stwarza hasło: Bóg umarł, żyje człowiek.

Pojawiają się nowe czasopisma:
PRAWDA - A. Świętochowski
WĘDROWIEC -  J. Unger
GŁOS -  Popławski, Schonmam i inni
NIWA - Wiestochorist
ŻYCIE - Z. Przesmycki

Przedstawiciele lat 80. wydali walkę programowi literatury tendencyjnej. Zaczęli afirmować prozę realistyczną. Początek dał A. Sygietyński Nasz ruch powieściowy 1884 gdzie zarzucił literaturze tendencyjnej to, że jest publicystyczna, reportażowa, pozbawiona walorów estetycznych. Pozbawiona jest obiektywizmu. Mówił o tym również A. Świętochowski w Liberum veto.
Przykładem dla nich dzieła estetycznego i realistycznego była Pani Bovary. Flaubert był ceniony za zerwanie z subiektywistyczną koncepcją narracji. Narrator już nie narzuca odbiorcy swojego punktu widzenia. Autor przedstawia typowy fragment rzeczywistości.

Pozytywizm - wzór pisarza, stosunek do Romantyzmu

WZÓR PISARZA

Pisarz to ten, który tworzy literaturę tendencyjną, optymistyczną, edukacyjną. Literaturę taką, która uczy jak żyć. Pisarz ma być nie wieszczem, ale obywatelem. Twórca wychodzi z narodu i wchodzi do narodu. Pozytywistyczny pisarz posiada wykształcenie bieżące, ma wiedzieć więcej w zakresie nauk przyrodniczych i społecznych. Ma być przywódcą intelektualnym. Epoka pozytywistyczna odrzuca dramat, dominuje proza. Pisarz powinien oddać w tym co pisze swoje doświadczenia. Ma to być proza biograficzna, “ja” narrator i “ja” autor. Proza spycha na margines walory estetyczne, ma być użyteczna, nie może należeć do literatury wysokiej. Świat przedstawiony w dziełach ma być kalką świata realnego. Pisarz zwraca się do czytelnika.

PROBLEM STOSUNKU DO ROMANTYZMU

Romantyzm według Pozytywistów jest nieprzydatny, oszukuje, gdyż jest fikcjonalny. Trzeba wyselekcjonować dzieła romantyczne. Przydatny jest np. Pan Tadeusz. Powieść historyczna wyeliminowana do 1883 (Ogniem i mieczem) wywołało to różne stanowiska - krytykę i akceptację.

Pozytywizm - ramy czasowe, podział epoki

POZYTYWIZM

I Faza: 1864 - 1880
Początek po powstaniu styczniowym, nastąpił krach ekonomiczny po uwłaszczeniu chłopów, car nałożył ogromne podatki. Rozpoczęła się emigracja ze wsi do miast: Warszawa, Łódź itp. Powstają nowe zawody: literaci, dziennikarze, prawnicy. Po powstaniu strata 75% młodych mężczyzn, kobieta jest bez zawodu, duży procent w społeczeństwie Żydów, większość biednych.
Do około roku 1876r. trwa okres nadziei na realizację wizji młodych ludzi. Hasła pracy organicznej, pracy od podstaw.
W 1880 r. kształtuje się okres literatury tendencyjnej postulatywnej, następuje przełom antypozytywistyczny (ogromne rozczarowanie postulatami pozytywistów).

II Faza: 1880-1890

Faza dojrzałego realizmu, kończy się na początku lat 90. Jest to faza najbardziej twórcza. Literatura nie jest optymistyczna, krytykuje. Wtedy powstaje Lalka Prusa i Nad Niemnem Orzeszkowej. Od 1890-1893 mają miejsce wystąpienia kolejnego pokolenia młodych, początek MODERNIZMU - Młodej Polski

III Faza: 1890 - 1912/1916

Okres schyłkowego pozytywizmu.

Problematyka nowel Orzeszkowej

Problematyka nowel Orzeszkowej

A…B…C

W twórczości nowelistycznej Orzeszkowej często pojawiają się tematy dotyczące problemów ludzi najuboższych, wzgardzonych przez otoczenie czy potępionych przez prawo. W tym utworze można odnaleźć analogię do życia autorki. Założyła ona w Wilnie polską księgarnię, zamkniętą zaledwie po 3 latach działalności przez władze rosyjskie, a sama została objęta nadzorem policyjnym i zmuszona do pozostania w obrębie granic miasta. Główna bohaterka noweli, Joanna Lipska, to młoda, zaradna dziewczyna, która będąc w trudnej sytuacji materialnej, decyduje się pomagać swemu bratu. Znajduje zajęcie, które sprawia jej ogromną radość i zapewnia skromne źródło utrzymania. Ucząc dzieci języka polskiego narusza jednak zakazy władz pruskich i zostaje postawiona przed sądem. Nowela ta porusza dwa istotne problemy- problem emancypacji kobiet i wątek patriotyczny. Problematykę emancypacji wyraża Joanna, która staje sie symbolem nowych kobiet- wykształconych, samodzielnych, pracujących zawodowo. Wątek patriotyczny może nie być oczywisty - panowała cenzura. Akcja opowiadania rozgrywa się w zaborze pruski, jednak autorka miała na myśli zabór rosyjski, w którym panowała rusyfikacja. Joasia ucząc dzieci okazuje się patriotką, która broni polskości. Tematem noweli staje się walka o polską oświatę pod zaborami.

Dobra Pani

Nowela porusza istotny problem filantropii. Popularna w II poł. XIX wieku idea dobroczynności została przez niektórych zamieniona w formę bez treści, dla tytułowej bohaterki filantropia ma potwierdzić prawdziwość jej wyobrażeń o własnej szlachetności. Krzycka w rzeczywistości nie pomaga a krzywdzi innych, przysparzając im cierpień, czy wręcz rujnując im życie (Czernicka marzyła kiedyś o wykształceniu a skończyła jako garderobiana). Pani Ewelina swą filantropijną działalnością zagłusza jedynie nudę i ulega zachciankom. Ich ofiarą padła właśnie Helenka. Rzekoma dobroczynność wielkodusznej pani Eweliny naznaczyła dzieje Helenki piętnem tragizmu.

Gloria victis

Opowiadanie głosi pochwałę powstania jako walki koniecznej, umacniającej byt narodowy. Tekstem tym Orzeszkowa zabiera głos w dyskusji toczącej się po 1864 r. na temat oceny powstania. Uważa ona, że walka była potrzebna, a nawet- że w planie moralnym Polacy odnieśli zwycięstwo. Bardzo wymowne jest zakończenie, gdzie zamiast czasu szepcącego “vae victis- biada zwyciężonym” pojawia się niosący nowe hasło “gloria victis- chwała zwyciężonym”. Autorka dokonuje sakralizacji walczących, przedstawia ich jako wielkich bohaterów. Tarłowski jest każdym, reprezentantem sił całego narodu, który zrywa się do walki bez sił fizycznych, ale z niezwykłą siłą serca. Anielce przypada w udziale los tysięcy Polek, które po upadku powstania opłakiwały swoich mężów, ojców, braci. Mogiła powstańców, nad którą szumią drzewa, ma znaczenie symboliczne - podobnie jak w “Nad Niemnem” jest znakiem poświęcenia życia i miłości ojczyzny.

Tadeusz

Orzeszkowa w utworze koncentruje się na smutnym losie dzieci chłopskich, pozostawionych najczęściej bez opieki i pozbawionych edukacji. Zagadnienie to przedstawia na losie małego Tadeusza. Chłopiec jest szczęśliwy i kochany przez rodziców, ktorzy jednak mogą mu zapewnić niewiele poza swoją miłością. Klemens i Chwedora to najmici. Nie posiadają własnej ziemi i muszą pracować dla dworu. Z tego powodu nie poświęcają dziecku należytej uwagi. Pisarka w swoim opowiadaniu opisuje rzeczywistość z perspektywy dziecka. Chłopiec jest spokojny i zadowolony, życie sprawia mu radość. Orzeszkowa nie opatruje tragicznego losy Taduesza krytycznym odautorskim komentarzem. Określenie tego, kto odpowiada za śmierć chłopca pozostawia czytelnikowi. Opowiadanie staje się oskarżeniem panującego układu stosunków społęcznych o śmierć chłopskiego syna, ofiarą pada niewinna istota. Cały świat pozostaje obojętny na jego los.

Powstanie styczniowe w Pozytywizmie

Powstanie styczniowe w Pozytywizmie

Utworem mówiącym o odradzaniu się Polski z popiołów wojny jest wiersz Felicjana Faleńskiego “Morituri te salutant”. Łaciński tytuł oznacza okrzyk gladiatorów rzymskich wchodzących na arenę: “Idący na śmierć pozdrawiają Cię”. Autor porównuje los powstańców wyruszających do walki z życiem gladiatorów. Chce w ten sposób podkreślić, jak tragiczne było ich przeznaczenie i nikłe szanse na szczęśliwy powrót. Jednak w wierszu znowu możemy dostrzec romantyczną wiarę w słuszność decyzji. Uczestnikom powstania pozostaje nadzieja na odzyskanie niepodległości, na lepszą przyszłość, jeśli nie dla nich, to dla młodego pokolenia. Ta myśl dodaje im sił w nierównej walce o swoje ideały.

Powstanie styczniowe obecne jest też w powieści “Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej. Pojawiają się różne postawy odnośnie powstania styczniowego. Ogromną rolę spełnia zbiorowa mogiła powstańcza  w korczyńskim lesie, gdzie spoczywają Andrzej Korczyński oraz Jerzy Bohatyrowicz. Żona Andrzeja stale pielęgnuje pamięć o swym poległym mężu, jest dumna z jego bohaterstwa jednak ich syn Zygmunt całkowicie nie inetersuje się losami narodu- wyrósł na kosmopolitę i egoistę. Wszyscy bohaterowie, którzy brali udział w powstaniu styczniowym, a także ci, którzy pielęgnują o nich pamięć są bohaterami pozytywnymi. Powieść powstała w 25 rocznicę powstania, dlatego też tak często pojawia się w utworze wątek powstańców, a symboliczna Mogiła jest mostem porozumienia między Korczyńskimi a Bohatyrowiczami. I choć powstanie upadło, nigdy nie było klęską i błędem - było jednym z najszlachetniejszych cech i dążeń polskiego narodu.

Innym uwtorem skupiającym się wokół powstania styczniowego jest opowiadanie Elizy Orzeszkowej “Gloria victis”, utrzymane jest ono w konwencji baśniowej. Leśne drzewa, przyroda są świadkami walk, cierpień i nadziei. Tu stoczyła sie bitwa tragiczna dla dwóch przyjaciół Jagmina i Marysia Tarłowskiego. Ci młodzi ludzie to niewinne ofiary powstaniowej zawieruchy. Autorka dostrzega ich poświęcenie, a Aniela osamotniona jest symbolem wszystkich ludzi, którym powstanie styczniowe odebrało nie tylko bliskich, ale też nadzieje. Po wielu latach w tym miejscu powstała symboliczna mogiła, nad którą wiatr szeptał: “Gloria victis- chwała zwyciężonym”. W ten sposób Orzeszkowa ukazała dziejowe znaczenie czynów powstanców, ocena jej jest pełna sentymentu do narodowych świętości.

Gatunki literackie pozytywizmu cz. I

Gatunki literackie pozytywizmu cz. I

Nowela

Ukształtowała się we Włoszech w okresie renesansu- (G.Boccacio Dekameron). Nowela to zwięzły prozatorski gatunek literacki o wyraziście zarysowanej akcji i jednowątkowej fabule. Jest ściśle podporządkowana rygorom kompozycyjnym nakazującym dramatyczne spiętrzenie konfliktowo przedstawionych sił. Nowele są krótkie, pozbawione komentarzy, refleksji autorskich, wielkiej ilości boahterów czy panoramicznego ujęcia świata. Na pierwszy plan wysuwa się akcja, punkt kulminacyjny, pointa często też ośrodek kompozycyjny. Struktura zbliżona do dramatu: kompozycja zwarta, akcja zbliżona do akcji w dramacie (punkt kulminacyjny, rozwiązanie akcji, na końcu puenta).
Tematy noweli:
- dziecko Dobra Pani, Janko Muzykant, Antek, Katarynka
- szkoła A.B.C, Antek
- problem asymilacji Żydów Mendel Gdański
- problem emigracji Latarnik
- filantropia Katarynka, Dobra Pani, Miłosierdzie Gminy
- problemy polityczne Sachem

Obrazek

W literaturze XIX wieku, w dobie pozytywizmu krótkie opowiadanie prozą lub wierszem mające charakter scenki rodzajowej, często udramatyzowanej, portretu psychologicznego lub plastycznego opisu sytuacji. Wcześniej pisał je Syrokomla. Obrazki charakteryzowała prostota budowy i słownictwa, duża kondensacja zawartości treściowej i lapidarna puenta.
Przykładem mogą być obrazki Marii Konopnickiej, które najczęściej przedstawiały los skrzywdzonych dzieci z nizin społecznych np. Jaś nie doczekał, W piwnicznej izbie.

Opowiadanie

Podobnie jak nowela to niewielki utwór narracyjny pisany prozą, różnił się jednak od noweli brakiem ścisłych reguł kompozycyjnych, możliwością wystąpienia samoistnych epizodów i dygresji, rozbudowaniem partii opisowych i refleksyjnych, wreszcie skojarzeniowym tokiem narracji. Opowiadanie to zalążek powieści, znamienne jest eksponowanie narratora, jego punkt widzenia decydował o argumentacji i zakresie przedstawianych treści. np. Konopnicka Nasza Szkapa.

Adam Asnyk “Wieczne ciemności”

Wieczne ciemności

wiersz z cyklu “Nad głębiami”, jest to cykl niechronologiczny, nieścisły, zbudowany z luźnych sonetów, które autor połączył w latach 1883-1894. Jest to późny etap twórczości Asnyka, liryka filozoficzna z elementami historiozofii, antropocentryczne widzenie problematyki filozoficznej, rozpatrywanie relacji jednostka a świat, życie.
W wierszu występuje liryka filozoficzna, problem epistemologiczny. Zawarta jest tu koncepcja świata: świat tajemniczy, w którym człowiek jest zagubiony. Postawa agnostyczna, sceptycyzm, niemożliwość poznania (nie pisze tu Asnyk jak pozytywista). Twierdzi, że rozum zawodzi, jest mowa o tajemnicy bytu, otchłani, ciemności. Romantyk (mistycyzm) czuł sie dobrze w bytach niesprawdzalnych. Comte- to, co irracjonalne mnie nie interesuje, istotny jest materializm. Asnyk wchodzi w etap modernistyczny, widać sceptycyzm myśli agnostycznej, od dekadentyzmu Asnyk dystansuje się poszukiwaniem sensu życia, ale nie prowadzi to do krańcowego załamania, ale tylko do stwierdzenia (stoicyzm). Mądra rezygnacja- nie jest to skrajny pesymizm. Człowiek na próżno próbuje odkryć świat, niepokój z niemożliwości poznania. Słowa klucze w wierszu: wieczne ciemności, bezdenne otchłanie, tajemnice życia, pytamy: milczycie, głuche wołanie, głębia. Słowa te to sygnały niepoznawalności świata.