Realizm krytyczny (dojrzały)

REALIZM DOJRZAŁY ma swoje źródło francuskie: Balzac (twórca realizmu poprzez cykl powieści pt. Komedia ludzka, Ojciec Goriot itp.), Stendhal (Czerwone i czarne), Rosja: Lew Tołstoj Anna Karenina, A. Czechow (nowelistyka, dramat Wiśniowy Sad, Wujaszek Wania, I. Turgieniew. W Polsce: J.I. Kraszewski- prekursor realizmu, w latach 70. napisał cykl powieści ludowych Chata za wsią, Budnik, Historia kołka w płocie, Ulana. Tworzyli w Polsce też Bolesław Prus (Lalka), Eliza Orzeszkowa i częściowo jako nowelista Henryk Sienkiewicz.

Realizm czysty nie pojawia się w Polsce, istnieje razem z nurtem tendencyjnym, naturalistycznym, impresjonistycznym (modernistycznym). Podstawową zasadą przedstawiania świata jest iluzja rzeczywistości, oparta o odpowiedni dobór faktów, dzięki ktorym czytelnik może weryfikować prawdę. Tworzy język komunikatywny, daje język potoczny (chłopi, inteligenci). Realizm łamał konwencje artystycznego stylu. Stało się to powodem przeźroczystości, niewidoczności języka. Uwaga odbiorcy została skierowana na to, co się mówi, a nie jak się mówi. Realizm kładzie nacisk na poznawcze możliwości człowieka.
Powieść jest typowa - to najczęściej reprezentatywność zjawisk, postaci. Zakłada, że człowiekiem kierują prawa socjalne i biologiczne, w związku z tym człowiek jest pojmowany jako przedstawiciel gatunku, który realizuje w swoim życiu zbiorowe potrzeby. Ma wyraźne wnętrze, osobowość. Najczęściej pojawia się na tle środowiska.
Typowość łączyła się z panoramicznością. Świat jako panorama, co najważniejsze jest przedmiotem opisu. Narrator w prozie jest wszechwiedzący, przyjmuje postawę humanistyczną. Jego cechą jest głęboka postawa moralna obok bardzo dobrej wiedzy na tematy społeczne i przyrodnicze. Narrator próbuje być bezstronny w ocenie zjawisk, postać literacka wypowiada pewne prawdy.

Powieść realistyczna jest powieścią “wielkich pytań”, nie ujmuje rzeczywistości wycinkowo. Stawia pytanie jakie jest społeczeństwo, które nie wyzbyło się romantyzmu (Lalka), jakie jest społeczeństwo popowstaniowe. Dążenie do realizmu, do wydobycia z dzieła cech prawd socjalnych, ale też unikanie wewnętrznej prawdy psychologicznej człowieka. Oznaczało to odcięcie się od tendencyjności. Realiści próbowali odpowiedzieć na pytanie: w jakiej mierze nacisk wywiera na człowieka środowisko. Jak mówić o tym, co człowiek czuje? Stosowano mowę pozornie zależną. narracja wzbogacona o dialogowość. Postać charakteryzuje się w dialogu lub jest charakteryzowana. Świadomość historyczna polegała na tym, że pisarze umieli pokazać procesy społeczno-historyczne czasu, który opisywali.
Realizm był strukturą wielopoziomową, wieloznaczeniową. Koniec lat 80. to również zapowiedź tzw. uzewnętrznionej prozy młodopolskiej. Proza młodopolska sięga genetycznie do prozy zachodniej: francuskiej. Jej cechą będzie symbolizm, impresjonizm, dekadentyzm. Wchodzą one w obręb realizmu dojrzałego, powieść jest wielopoziomowa. Powieść dojrzałego realizmu przyjmuje cechy powieści lirycznej, ma to swoje konsekwencje: zanika klasyczna fabuła, kompetencje autora powoli się kurczą, na rzecz mowy postaci.

Gatunki literackie pozytywizmu cz. II

Gatunki literackie pozytywizmu cz. II

Powieść

Mimo popularności opowiadań i nowel, podstawowym gatunkiem literatury pozytywistycznej była powieść. Ten rozbudowany gatunek epicki obejmujący utwory o znacznej objętości i swobodnej kompozycji, pozwalający na łączenie wielu wątków w rozbudowanej fabule, a także powoływanie dużej liczby bohaterów w dowolnej formule świata przedstawionego, umożliwiał najpełniejsze przekazywanie wiedzy. We wczesnej fazie pozytywizmu dominowała schematyczna powieść tendencyjna podporządkowana propagowaniu haseł pracy ogranicznej i pracy i podstaw. Powieśc taka zmierzała do jednoznacznego wykorzystania wszystkich środków ekspresji dla wykazania słuszności proagowanej tezy. Rezygnowano więc z pogłębionych portretów psychologicznych bohaterów na rzecz idealizowania postaci pozytywnych skontrastowanych z negatywnymi po każdym względem przeciwnikami ich poglądów. Bohaterowie powieści tendencyjnych byli nieskomplikowani tzw. papierowi ludzie. Tendencyjny  charakter sprowadzający funkcję literatury do realizaji celów proagandowych obniżał wartość artystyczną utworów. np. Orzeszkowa Meir Ezofowicz.
Powieść realistyczna świat pokazany jest jako wynik pogłębionej analizy psychologiczno-socjologicznej. Ukazuje prawdę o ówczesnym świecie. Świat ukazany jest najczęściej po wielkich przemianach społecznych i politycznych, po których następuje okres stabilizacji. Typowy bohater takiej powieści to osobowość silna i przedsiębiorcza, mocno osadzona w epoce i zazwyczaj działająca na styku dwóch światów- odchodzącego feudalizmu i rodzącego się kapitalizmu. Jest postacią o niezwykłej psychice i charakterze. Akcja utworu jest prawdopodobna, brak fantastyki, boahterami są ludzie “z krwi i kości”. Kolejną cechą jest realizm szczegółu- dokładne opisy i relacje. Czas akcji też jest dokładnie określony, rzeczywistość przedstawiona fotograficznie.
Powieść historyczna służyła analizowaniu zjawisk współczesnych np. Faraon Prus lub tworzącej w schemacie sensacyjno-przygodowym idealizowany obraz przeszłości narodowej np. Trylogia Sienkiewicz.
Powieść naturalistyczna uzupełnieniem pozytywistycznych odmian powieści była powieść naturalistyczna. Bohater takiej powieści to istota biologiczna i społeczna, potraktowana z drobiazgową dokładnością. Nie było fikcji, tylko prawda, prawdziwy język. Pisarz posługiwał się różnymi żargonami, dialektami. np. Zając Dygasiński, Na skałach Calvados Sygietyński.

Publicystyka

Bardzo rozwinęła się w epoce pozytywizmu. Pisarze często nie mogli pozwolić sobie na życie wyłącznie z tworczości literackiej i poza kontaktem z czytelnikiem dawała ona korzyści materialne.
Reportaż forma dziennikarska, wyrosła z relacji z podróży. Opierała się na faktach bezpośrednio poznanych, realnych lub udokumentowanych w sposób wiarygodny przez narratora-reportera. Cechowała go aktualność, konkretność, przedstawienie zjawisk w danym miejscu i czasie. Reporter to najczęściej uczestnik i świadek wydarzeń, czynnik obserwacji, z której wyciąga wnioski, dominuje w tekście. Istotną funkcję pełnił opis np. Sienkiewicz Listy z podróży do Ameryki.
Felieton krótki artykuł o luźnej kompozycji, swobodnie łączący różne tematy, nastawiony na kontakt z czytelnikiem. Cechowała go lekkość stylu, komizm, elementy parodystyczne, anegdotyczne, satyryczne. Miał cechy nie tylko rozrywkowe, ale też dydaktyczne i poznawcze np. Prus Kroniki, Sienkiewicz Chwila obecna, Bez tytułu, Świętochowski Liberum veto.
Artykuły programowe i eseje  podejmują problematykę społeczną, popularyzują program i polemikę z przeciwnikami ideowymi. np. Świętochowksi My i wy, Orzeszkowa Kilka słów o kobietach, O Żydach i kwestii żydowskiej, Prus Szkic programu w warunkach obecnego rozwoju społeczeństwa.

“Ferdydurke” powieścią awangardową

Powieść realistyczna - cechy charakterystyczne

NARRACJA: trzecioosobowa, obiektywna, narrator ukrywa się za światem przedstawionym

ŚWIAT PRZEDSTAWIONY: naśladujący rzeczywistość

BOHATEROWIE: tkwiący mocno w rzeczywistości, normalni ludzie, mający swoje idee, plany, marzenia.

FABUŁA, UKŁAD ZDARZEŃ: oparta na zasadach prawdopodobieństwa i przyczynowości. Powieść łatwo daje się streścić.

JĘZYK I STYL: utrzymany w konwencji realistycznej.

KOMPOZYCJA: zwarta, zamknięta.

“Ferdydurke” cechy charakterystyczne

NARRACJA: wypowiedź narratora rozbita jest na trzy role:
- “ja” narratora odsyłające do autora w przedmowie do Filidora i Filberta, którego rolę Gombrowicz najwyżej sobie ceni
- trzecioosobowy relacjonujący dzieje bohaterów
- pierwszoosobowy, narracja Józia

ŚWIAT PRZEDSTAWIONY: udziwniony, zaskakujący Czytelnika.

BOHATEROWIE: przedstawieni w konwencji behaviorystycznej tj. tylko w reakcjach zewnętrznych. Józio to bohater nijaki, nieokreślony nosiciel stanów psychicznych.

FABUŁA, UKŁAD ZDARZEŃ: pojawiają się epizody, które burzą ciąg przyczynowo- skutkowy np. na początku powieści pojawia się element snu, a później przechodzimy do powieści realistycznej. Dla autora wydarzenia nie są ważne, wprowadza je po to, by stworzyć własną filozofię stosunków międzyludzkich. Powieść wymyka się możliwości streszczenia w rozdziałach o Filidorze i Filibercie, które mają charakter dygresyjny.

JĘZYK I STYL: pełen innowacji stylistycznych, sprawia wrażenie zabawy słownej.

KOMPOZYCJA: z jednej strony luźna, otwarta, z drugiej strony kompozycja jest matematycznie przemyślana, składa się z 3 części, do niej zostają symetrycznie wprowadzone dwie nowele i przedmowy do nich.

“Ferdydurke” różni się od powieści realistycznej typem narracji i kreacją świata przedstawionego, który jest udziwniony, zdeformowany, funkcjonuje na pograniczu absurdu. W powieści dominuje parodia w stosunku do utrwalonych konwencji literackich.
Na lekcji powinna dominować funkcja informatywna, funkcja ta na lekcji w powieści nie zostaje spełniona, bo nauczyciel nie dotarł do adresata. Dominują tutaj fukncje: ekspresywna, impresywna (groźby i prośby) oraz funkcja poetycka, akcent pada na dziwny, martwy, pełen utartych frazeologizmów i zarazem tragicznie zabawny język szkolny. W powieści Gombrowicza najważniejszy jest język.