-
Język i styl w “Potopie”
W “Potopie” możemy odnaleźć różne style:
- styl podniosły- odmiana stylu retorycznego, rezerwowana dla tematów szczególnie doniosłych, dotyczących ludzkiego losu i boskich wyroków, dla bohaterów wysoko urodzonych, dla mów o wielkiej wadze, mających wstrząsnąc odbiorcą i zmienić jego decyzje, cechą charakterystyczną tego stylu jest eksklamacja (są to wykrzyknienia).- styl familiarny- odmiana stylu potocznego, cechująca się poufałością, zażyłością i bezceremonialnością.
- styl rubaszny- to odmiana stylu potocznego cechująca się pewnym prostactwem, nie zwracaniem uwagi na forum towarzyskie, poufałością o charakterze żartobliwym, swobodnym doborem słów i bezceremonialnością.
- styl wypowiedzi publicystycznej- są to fragmenty będące swoistymi odautorskimi dywagacjami na temat dziejów.
- styl reportażowy- techniką tą posługiwał się autor przy opisywaniu scen batalistycznych.
- styl poetycki- częste wstawki liryczne, w momentach wzruszenia nad pięknem natury, bądź innymi zjawiskami emocjonalnymi. Liczne metafory, porównania.
Środki stylistyczne pojawiające sie w tekście:
1. archaizmy: przeto, pobieży, okrutniem rad, siłam widział
2. makaronizmy: repeto
3. wuglaryzymy i prozaizmy: kury macać, dziewki po łopatkach poklepywać
4. metafory: górnie piać, matka, która nas wykarmiła
5. apostrofy: mości panowie słuchajcie, jaśnie wielmożny panie
6. eksklamacje: wielki to rycerz! w ogień za waćpanem pójdę!
7. inwersje- szyk przestawny -
Prawda a fikcja w „Potopie”
Historia w „Potopie” to przede wszystkim umieszczenie akcji w latach 1655-1656, a więc w okresie najazdu Szwedów na Polskę. Pisarz bardzo dokładnie zapoznał się z czasami najazdu szwedzkiego (studiował pamiętniki, listy, kroniki, herbarze, notatki, prace historyczne). Do powieści wplótł autentyczne przemówienie Zamoyskiego do zakonników jasnogórskich, oryginalne listy Janusza Radziwiłła do Bogusława. Z „Pamiętników” Jana Chryzostoma Paska zaczerpnął Sienkiewicz obrazy pojedynków, bójek, awantur, sceny wojenne i zwroty staropolskie, wzorując się na jego stylu i języku. Źródeł historycznych trzymał się bardzo wiernie i „Potop” należy pod tym względem do najlepszych dzieł historycznych. Wydarzenia potwierdzone historycznie to między innymi obrona Jasnej Góry, upadek pospolitego ruszenia pod Ujściem, zdrada Radziwiłła, ucieczka króla na Śląsk, czy wojna podjazdowa Czarneckiego. Występuje tu także wiele postaci historycznych takich jak król Jan Kazimierz, Janusz i Bogusław Radziwiłłowie, król szwedzki Karol Gustaw, hetman Stefan Czarniecki, ksiądz Augustyn Kordecki- przeor jasnogórski, generał Mulle, magnaci tacy jak Sapieha czy Lubomirski. Wśród innych postaci większość jest fikcyjna, choć dodać należy, że większość z nich ma swe historyczne prototypy. Główny bohater Andrzej Kmicic to postać na poły historyczna. Pasek w „Pamiętnikach” podaje, że w 1658 r. pułkownik Samuel Kmicic „żołnierz dobry”, służył w wojsku litewskim pod Sapiehą, dostał się do niewoli rosyjskiej, skąd wydostał go Czarniecki. Pozostałe wydarzenia z życia bohatera (służba u Radziwiłła, udział w walce ze Szwedami, wysadzenie kolumbryny) to fikcja literacka. Inny bohater Wołodyjowski- istotnie ożenił się z Jeziorkowską, lecz nie z Basią, ale Krystyna. Inną postacią fikcyjną jest Oleńka Billewiczówna, wnuczka fikcyjnego Herakliusza Billewicza. Zagłoba oraz Jan Skrzetuski to także postacie wymyślone przez autora. Większość epizodów nigdy nie znalazła potwierdzenia w faktach; były to wydarzenia błahe, wiele postaci, mimo faktycznie istniejących w przeszłości nazwisk, znacznie różni się od swych pierwowzorów. Przykładami wydarzeń fikcyjnych są między innymi spór towarzyszy Kmicica ze szlachtą w karczmie, zakończony krawat bójką, spalenie przez Kmicica Wołmontowicz, porwanie Oleńki przez Kmicica itp. „Potop” nie jest ścisłą kroniką historyczną, lecz opowieścią, a ta prawdy ściśle trzymać się nie musi.
