-
Poezja świecka XV wieku cz. IV
DIALOG MISTRZA POLIKARPA ZE ŚMIERCIĄ
Powstał ok. 1463, najdłuższy ze znanych średniowiecznych wierszy polskich, ukazuje podstawowe idee chrześcijańskiej eschatologii: powszechność śmierci, równość wobec niej, ulotność i marność dóbr doczesnych. Jest przy tym społeczną satyrą na różne stany, zwłaszcza duchowieństwo.
Przykład dialogu średniowiecznego- alegoryczny. Imię Polikarp (Poli- wiele, carpe- chwytaj) oznacza człowieka chcącego wszystko wiedzieć, posuwającego się do zuchwałości, chce poznać tajemnice śmierci i wykręcić się od niej. Mistrz kompromituje się, granicą nieprzekraczalności rozumu jest śmierć. Z greckiego imię oznacza owocny, płodny- zwraca uwagę na mądrość tej osoby, Polikarp jest głupi ale tylko wobec śmierci.
Cel utworu: dydaktyczny, przygotowanie człowieka do śmierci, a służyć temu miało ukazanie idei powszechności śmierci, równości wobec wszystkich oraz przemijania i marności wartości doczesnych. Forma dialogu ułatwiała objaśnianie tych kwestii, zalicza się do tzw. sporów. Autor pełni rolę narratora, pokazuje ówczesne średniowieczne życie. Utwór parenetyczny: daje wzorce postępowania, oparte na egzemplach (przykładach).
Śmierć przedstawiona jest jako nagi trup kobiecy, rozkładający się, przepasany chustką, chuda, blada, łysa, z pożółkłą twarzą, bez nosa i warg, z krwawymi kroplami na policzkach. Wypinając żebra wymachuje kosą. Budzi uczucie wstrętu, odrazy, przerażenia. Śmierć jest władczynią, mistrzem (wspomina o szkole, w której żakami są zdrajcy, oszuści, wszyscy), kaznodzieją (objaśnia kwestie teologiczne, moralne, ilustruje to przykładami, radzi, ostrzega), katem (łamie kości, leje w gardło smołę, wykonała wyrok na Judaszu i 2 łotrach). Ma rajski rodowód poczęcia, narodziła się przy złamaniu zakazu przez Adama i Ewę. Geneza jej związana jest z grzechem, a sens śmierci można zrozumieć traktując ją jako narzędzie kary w rękach Boga. Dlatego zwycięstwo nad nią odniósł dopiero Chrystus. Śmierć otrzymała zadanie od Boga i wykonuje swoją pracę z zapałem.
Motyw tańca śmierci- każdy ze stanów tego nie uniknie. Satyra stanowa: duchowieństwo, lekarze, karczmarze, prawnicy- zawody, które są najczęściej atakowane w satyrze począwszy od antyku. „karczmarze, co źle piwa leją”, „panie i tłuste niewiasty, co sobie czynią rozpasty”, „i plebani s miąszą szyją, jiżto barzo piwo piją”, „otoć każdy lekarz faści, nie pomogą jego maści”.
Porównanie śmierci do polującego, uganiającego się, wciskającego do lisiej nory jest przejaskrawione w swym turpizmie. Śmierć jest śmieszna w swej popędliwości, łatwym wpadaniu w gniew. Dla nas jest to groteską, jest komiczne, ale nie było takie dla ówczesnych ludzi. Pojawia się idea vanitas- myśl o przemijaniu wartości ziemskich, marności wobec śmierci. Memento Mori- śmierć jest nieunikniona, dlatego w każdym momencie życia trzeba żyć zbożnie.
-
Poezja świecka XV wieku cz. III
SKARGA UMIERAJĄCEGO
Odmiana żalów, skarg, lamentów, wiersz pokutny, forma abecedariusza. Podmiotem lirycznym jest człowiek na łożu śmierci- wyraża strach przed niewiadomym, przerażenie bo w ciągu życia nie zadbał o zapewnienie zbawienia. Odczuwa żal za straconym majątkiem. W 4 strofie satyra obyczajowa- sprawa moralności rodziny, wyczuwa że współczucie jest fałszywe, krewni mają nadzieję na spadek, ton rozgoryczenia. Dostrzega obłudę świata, jest zdany tylko na siebie. Nadzieja długiego życia jest zawodna, marność spraw ziemskich. Rozpoczyna rachunek sumienia, chciwość, rozpusta, nie był miłosierny, nie dopełniał obowiązków względem Kościoła, zapomniał o obietnicach złożonych Bogu. Jego cierpieniom fizycznym towarzyszą udręki duchowe. Działanie szatana nie ma dla niego zbawienia - pokusa rozpaczy, widzi zamknięte niebo. Wypowiedź umierające zostaje przerwana, by mogły pojawić się napomnienia, kierowane przez anioła, bądź którąś z osób. Uświadamia stratę, jaką poniósł nie dbając o duszę. Radzi jaki jest sposób naprawy błędów: spowiedź, skrucha, komunia, ostatnie namaszczenie. Wyrównać ziemskie rachunki, zabezpieczyć byt najbliższej rodzinie przez testament, materialnie wesprzeć Kościół i ubogich, wyrównać długi materialne i duchowe.
Podmiot skarży się na otaczające go złe duchy, o jego duszę trwa walka (psychomachia). Szatan robi rejestr grzechów-prowadzi to do rozpaczy.
Jedynie w Bogu pokłada nadzieję. Modli się, powołuje na mękę Chrystusa, czuje żal doskonały, jedyna zasługa to wytrwałość w wierze. Apel do żyjących (ostatnia strofa) wręczenie gromnicy, przestrzega by lepiej przygotować się do śmierci, dobrej śmierci. Szczerość wypowiedzi, nawiązanie do memento Mori - on nie pamiętał o niebezpieczeństwie potępienia. Wypowiedź ma charakter spowiedzi, autosatyra- samoocena, autokrytyka- bardzo rzadkie zjawisko. Pojawia się podtekst moralności religijnej.
-
Poezja świecka XV wieku cz. II
WIERSZ O ZABICIU ANDRZEJA TENCZYŃSKIEGO po roku 1461
A. Tenczyński niezadowolony z wykonanej reparacji swej zbroi przez płatnerza Klemensa wszczął kłótnię i pobił go dotkliwie. W odwecie został zamordowany przez mieszczan krakowskich, pomimo że ukrył się w zakrystii kościoła Franciszkanów. Sześciu sprawców skazano na ścięcie. Utwór o radykalnie antymieszczańskim wydźwięku odzwierciedla nasilające się konflikty mieszczańsko-szlacheckie.
Postać Tenczyńskiego wyidealizowana „człowiek dobry”. Do mieszczan autor odniósł się z nienawiścią i pogardą „chłopy”, porównał ich do psów. Starał się uwydatnić okrucieństwo mieszczan, kłamliwe oszczerstwa. Potoczny język pełen prozaizmów, wulgaryzmów. Wykrzyknienia podnoszą emocjonalną atmosferę. Celem jest ukazanie niegodziwości mieszczan, szczegóły zabójstwa wzbudzają grozę i oburzenie, uwydatniają kontrast między szlachtą a mieszczaństwem.
-
Poezja świecka XV wieku cz. I
WIERSZ SŁOTY O CHLEBOWYM STOLE (O ZACHOWANIU SIĘ PRZY STOLE) 1415r.
Tekst z początku XV w., panował wtedy Władysław Jagiełło, ale to nie z jego dworu Słota brał przykład, gdyż w Polsce dwór nie przywiązywał wagi do etykiety. Brał za przykład dwory zachodnie, które kultywowały obyczajowość, a dzięki rycerzom wykształciły się formy biesiadowania u nas.
Utwór perswazyjny, tłumaczy jak postępować, daje wskazówki, krytykuje, ma charakter biesiadny. Pochwała stołu, krytyka niewłaściwego zachowania się niektórych, wskazówki dla panien, hołd dla płci pięknej. Zasadnicze wykroczenia: zasiadanie do stołu z brudnymi rękami, łapczywość i grubiańskie przepychanie się do misy, milczenie, gadatliwość, zajmowanie nienależnego miejsca, panny winny jeść małymi kęsami. Kult kobiet ma swoje źródło w kulcie maryjnym (tak nakazywał kodeks rycerski). Pochwała panien, oddawanie czci kobiecie zasługuje na nagrodę: za sprawą Maryi można uzyskać „dobrą śmierć” gwarantującą wieczną szczęśliwość w niebie. Utwór ma ramy modlitewne, prośba i dziękowanie (inwokacja do Boga, na końcu amen).
SATYRA NA LENIWYCH CHŁOPÓW 1483r.
„Chytrze bydlą z pany kmiecie, wiele się w jich siercu plecie”- teza, zakłada przebiegłość i nieszczerość kmieci, ogólna myśl.
Kmieć-tu wieśniak. Dawniej w XIII i XIV w. słowo to oznaczało dostojników książęcych lub królewskich, w XIV i XV w. określał możną grupę mieszkańców wsi, odpracowywali pańszczyznę.
Opis przebiegłości wieśniaka, wszelkimi sposobami uchylającego się od pańszczyźnianych obowiązków. Zachęta do wzmocnienia nadzoru nad wykonawcami pańszczyzny. Literacki opis postaci- efekt uogólnienia charakterystycznych zachowań i właściwości rodzimych kmieci schyłku średniowiecza. Utwór satyryczny, tendencyjny. Wyszedł ze środowiska szlachty jako przestroga.
