-
Kochanowski PIEŚNI “Nie wierz Fortunie, co siedzisz wysoko…” i “Stateczny umysł”
Pieśń 3 z Ksiąg Wtórych “Nie wierz Fortunie, co siedzisz wysoko”
Pojawia się wątek Fortuny i jej wpływu na życie człowieka. Pieśń opiewa cnotę. Mówi o zmienności szczęścia, człowiek musi być przygotowany zarówno na radość i smutek, ból i dostatek, cierpienie. Niedojrzałość życiową wykazuje ten, kto chciałby tylko bawić się, cieszyć, śmiać. Zmienność Fortuny ma także dobre strony, bo zawsze po smutku nadchodzi radość, po nocy - dzień. Podstawą szczęścia jest czyste sumienie, cnota, umiar. Cnota to najważniejsza wartość. Kto jest cnotliwy nie musi o nic zabiegać, martwić. Ma czyste sumienie. Cnota chroni przed złem, zapewnia nagrodę w życiu doczesnym i po śmierci. Kochanowski ostrzega, by nie ufać tej zdradliwej, w każdej chwili mogącej sie zmienić Fortunie. Cnota to skarb, nikt jej nam nie odbierze.Pieśń 11 z Ksiąg Wtórych “Stateczny umysł pamiętaj zachować, jeśli cię pocznie nieszczęście frasować”.
Autor zaleca odbiorcy zachowanie obojętności wobec losu (stoicyzm- ataraksja, chłodny umysł). Nadawca przypomina, że człowiek jest istotą śmiertelną, dlatego powinien korzystać z życia (epikureizm) spędzając je na zabawie z przyjaciółmi, wolnej od nieszczęść. Ulotność życia, wszystko co osiągniemy za życia, cały majątek otrzymają po nas potomkowie. Każdy kiedys umrze, śmierć nie przebiera w swych ofiarach, nie zważa na bogactwo. “Postapisz z włości drogo zapłaconych”- drogo płaci za wartości moralne, jeśli chce gromadzić majątek. Człowiek nie po to żyje, by się bogacić. Człowiek jednak może przeżyć życie jako przyjemność- połączenie filozofii stoickiej i epikurejskiej. -
Kochanowski PIEŚNI “Jeśli kto, co by wzgardziwszy…” o dobrej sławie
Pieśń 19 z Ksiąg wtórych, pieśń patriotyczna z filozofią stoicką. Pierwsza strofa zawiera pytanie retoryczne, czy jest jeszcze ktoś, kto gotów jest przepracować swoje życie dla dobrej sławy. Poeta podkreśla, że Stwórca jedynie człowieka wyróżnił darem rozumu i mowy, dlatego jest wyjątkowy. Zaznacza, że rzeczy doczesne przeminą, jedynie co może pozostać po człowieku to dobre imię. Ze względu na dar Boga, człowiek winien służyć ojczyźnie najlepiej jak potrafi. Każdy jest przeznaczony do robienia tego, co potrafi najlepiej. Dwie podstawowe role odnośnie Dobrej Sławy (wizerunek, imię):
- obrońca ojczyzny, ten co ma siłę pełni służbę ze względu na predyspozycje
- Ci, którzy posiadają wiedzę i zdolności pięknej wymowy powinni nauczać innych
Kochanowski zwraca uwagę na patriotyzm, szacunek dla tradycji, zachowanie godności. Lepiej oddać swe życie za sławę osiągniętą walecznymi uczynkami, niż umrzeć w zapomnieniu i ciszy. Rozum jest istotą człowieka. -
Kochanowski PIEŚNI “Nie porzucaj nadzieje, jakoć się kolwiek dzieje”
Pieśń 9 z Ksiąg wtórych, refleksyjno- filozoficzna. Widać tu wpływ stoicyzmu. Pieśń ma kształt głośnej rozmowy ze sobą samym. Trzeba zachować nadzieje bez wględu na to, w jakiej sytuacji jesteśmy. Takie nastawienie jest spowodowane faktem, iż losy ludzkie są zmienne. Jednego dnia jesteśmy szczęśliwi, drugiego nie. Przekonuje, że po każdym niepowodzeniu nadchodzi nowy, lepszy dzień. Opis przyrody, przemian w czasie wiosny, obrazuje sytuację człowieka, którego losy uzależnione są od Fortuny. To przyczynia się do tego, że życie w harmonii z naturą gwarantuje szczęście. Ze względu na to, że jest raz lepiej, raz gorzej- powinniśmy zachować umiar w radości i smutku. Takie nastawienie do życia może uchronić przed rozczarowaniami, bo gdy Fortuna przestanie sprzyjać, nigdy nie wiemy kiedy znowu odmieni na lepszy los. “Siła Bóg może wywrócić w godzinie, a kto mu ufa, nie zginie”- droga, którą należy podążać, by nie zginąć, zaufać Stwórcy, który może odwrócić to, co postanowiła Fortuna (widoczny optymizm). Z pieśni jasno wynika, że dominuje w niej filozofia stoicka.
-
Kochanowski PIEŚNI “Miło szaleć, kiedy czas po temu”
Pieśń 20 z Ksiąg Pierwszych o problematyce filozoficznej: filozofia epikurejska łagodzona stoicką zasadą. Ma charakter biesiadny, oprócz toczącej się zabawy, równolegle rozwija się w utworze filozoficzna refleksja. Zabawa i szaleństwo, które są częścią życia człowieka, są dla niego dobre, ale w odpowiednim czasie i umiarze. Bez względu na pochodzenie, zamożność, wszyscy stają się równi (podobnie jak w obliczu Fortuny). “Tam dobra myśl nigdy nie postoi, gdzie z rejestru patrzą, co przystoi”- skreślamy przywileje klasowe, wtedy Dobra Myśl towarzyszy wszystkim (czyste sumienie, system etyczno-moralny, filozofia stoicka). “Kto się długo na dobrą myśl bierze…”- ten, który za bardzo się przejmuje nie ma dobrej myśli. Występuje zatem w utworze motyw biesiadny i motyw dobrej myśli. Wspomnienie niepewności dnia jutrzejszego, człowiek może czuć się panem własnego losu w danej chwili, ale przyszłość uzależniona jest od woli Bożej. Bóg wszystko zaplanował, nie należy zanadto zamartwiać się dniem jutrzejszym. Człowiek dobrej myśli jest optymistą, choć w tej pieśni Bóg oddalony jest od człowieka (inaczej jest w “Hymnie”, tam człowiek żyje w świecie harmonijnym, blisko z Bogiem).
-
Kochanowski PIEŚNI “Dzbanie mój pisany” i “Trudna rada w tej mierze…”
Pieśń 3 z Ksiąg Pierwszych “Dzbanie mój pisany” oparta jest na odzie “O nata mecum consule Manlio” Horacego. Zawarł on w niej epikurejską pochwałę wina, a utwór zaadresował do Valeriusa Messali Korwina (konsul i zwycięzca Gallów w 27 r pne). Niechęć gościa do wina poeta usiłował przełamać powołując się na autorytet filozofów. Polska wersja utworu utrzymuje formę przemówienia, ale modyfikuje towarzyszące mu okoliczności. Kochanowski zwraca się tylko do dzbana, którego darem chciałby gości swych posilić. Pomija zaś drugiego adresata, a nazwisko wymienione w łacińskim utworze filozofów, zastąpił ogólną formułą “Pijali…”. Brzmienie tej formy zawdzięczał być może średniowiecznej pieśni waganckiej, tak popularnej, że przyswojonej potem przez pieśń ludową. Wiernie przełożył nieegotyczne treści wzoru, zachwowując przy tym ilość strof, a nawet dwie pierwsze za Horacym, wiążąc w jedną całość składniową.
Pieśń 7 z Ksiąg Pierwszych “Trudna rada w tej mierze, przyjdzie się rozjechać” to pieśń miłosna. Poeta jest markotny, gdyż musiał rozstać się z ukochaną. Czuje sie więźniem swego uczucia. Twarz wybranki, za którą tęskni, porównuje do wschodzącego słońca rozjaśniającego ciemności nocy. Zazdrości drogom, że będą ją nosić, zazdrości lasom, skałom, że będą ją słyszeć. W końcu odnajduje pocieszenie w nadziei na rychłe ponowne spotkanie.
-
Kochanowski PIEŚNI - “Serce roście…”
Pieśń “Serce roście…” pochodzi z cyklu Ksiąg Pierwszych, jest wprowadzeniem do problematyki tegoż cyklu, na podwalinie systemu stoickiego. Pieśń refleksyjna, uważana za manifest renesansowego optymizmu. Można podzielić ją na dwie części:
- część opisowa (1,2,3) temat przyroda, proces przemian zachodzących w nich
- część refleksyjna (4,5,6) i morał, liryka etyczna, moralna- człowiek i sumienie
Przemiany przyrody mają wpływ na stan ducha i uczucia człowieka. Sam proces odradzania się do życia napawa człowieka wewnętrzną radością. Utwierdza poczucie harmonii i ładu panującego na świecie. Autor prezentuje dwie przeciwstawne postawy ludzkie. Jedna z nich to postawa człowieka szczęśliwego, o czystym sumieniu (war. wewnętrznego spokoju). Osoba taka jest wesoła, otwarta na innych, szczęśliwa. Nie potrzebuje wina, muzyki, śpiewu. Druga postawa to osoba, którą “gryzie mól zakryty”, czyli wszelkie winy leżące na sumieniu. Jest smutna, ponura, bez radości. Sumienie jest tu kryterium określania człowieka. W ostatniej strofie apostrofa do Dobrej Myśli, by nigdy nie opuszczała poety. Połączenie filozofii stoickiej (czyste sumienie implikuje dobrą myśl, człowiek zachowuje równowagę, ataraksję, obojętność, nie musi mieć pałaców, jest szczęśliwy). Stoicyzm pieśni wyraża się w przekonaniu, iż celem życia człowieka jest szczęście, mające swe źródło w czystości sumienia, poczuciu wewnętrznego spokoju i ładu, a także życiu zgodnym z zasadami Cnoty (jest ona jedynym warunkiem, by osiagnąć pełnię szczęścia). Ład i harmonia w naturze pochodzą od Boga, zatem człowiek winien dostosować swe życie do owej harmonii, tak by było zgodne z naturą.
Układ dynamiczny wiersza, 3 strofy o naturze, 3 strofy refleksja o człowieku, 1 morał. Liczne środki stylistyczne: metafory, animizacje (”idą statki i ciosane łodzie”), antropomorfizacje (”ptacy sobie gniazda umyślają”). Liczne kontrasty: zima- wiosna, czyste sumienie- nieczyste.
