Realizm krytyczny (dojrzały)

REALIZM DOJRZAŁY ma swoje źródło francuskie: Balzac (twórca realizmu poprzez cykl powieści pt. Komedia ludzka, Ojciec Goriot itp.), Stendhal (Czerwone i czarne), Rosja: Lew Tołstoj Anna Karenina, A. Czechow (nowelistyka, dramat Wiśniowy Sad, Wujaszek Wania, I. Turgieniew. W Polsce: J.I. Kraszewski- prekursor realizmu, w latach 70. napisał cykl powieści ludowych Chata za wsią, Budnik, Historia kołka w płocie, Ulana. Tworzyli w Polsce też Bolesław Prus (Lalka), Eliza Orzeszkowa i częściowo jako nowelista Henryk Sienkiewicz.

Realizm czysty nie pojawia się w Polsce, istnieje razem z nurtem tendencyjnym, naturalistycznym, impresjonistycznym (modernistycznym). Podstawową zasadą przedstawiania świata jest iluzja rzeczywistości, oparta o odpowiedni dobór faktów, dzięki ktorym czytelnik może weryfikować prawdę. Tworzy język komunikatywny, daje język potoczny (chłopi, inteligenci). Realizm łamał konwencje artystycznego stylu. Stało się to powodem przeźroczystości, niewidoczności języka. Uwaga odbiorcy została skierowana na to, co się mówi, a nie jak się mówi. Realizm kładzie nacisk na poznawcze możliwości człowieka.
Powieść jest typowa - to najczęściej reprezentatywność zjawisk, postaci. Zakłada, że człowiekiem kierują prawa socjalne i biologiczne, w związku z tym człowiek jest pojmowany jako przedstawiciel gatunku, który realizuje w swoim życiu zbiorowe potrzeby. Ma wyraźne wnętrze, osobowość. Najczęściej pojawia się na tle środowiska.
Typowość łączyła się z panoramicznością. Świat jako panorama, co najważniejsze jest przedmiotem opisu. Narrator w prozie jest wszechwiedzący, przyjmuje postawę humanistyczną. Jego cechą jest głęboka postawa moralna obok bardzo dobrej wiedzy na tematy społeczne i przyrodnicze. Narrator próbuje być bezstronny w ocenie zjawisk, postać literacka wypowiada pewne prawdy.

Powieść realistyczna jest powieścią “wielkich pytań”, nie ujmuje rzeczywistości wycinkowo. Stawia pytanie jakie jest społeczeństwo, które nie wyzbyło się romantyzmu (Lalka), jakie jest społeczeństwo popowstaniowe. Dążenie do realizmu, do wydobycia z dzieła cech prawd socjalnych, ale też unikanie wewnętrznej prawdy psychologicznej człowieka. Oznaczało to odcięcie się od tendencyjności. Realiści próbowali odpowiedzieć na pytanie: w jakiej mierze nacisk wywiera na człowieka środowisko. Jak mówić o tym, co człowiek czuje? Stosowano mowę pozornie zależną. narracja wzbogacona o dialogowość. Postać charakteryzuje się w dialogu lub jest charakteryzowana. Świadomość historyczna polegała na tym, że pisarze umieli pokazać procesy społeczno-historyczne czasu, który opisywali.
Realizm był strukturą wielopoziomową, wieloznaczeniową. Koniec lat 80. to również zapowiedź tzw. uzewnętrznionej prozy młodopolskiej. Proza młodopolska sięga genetycznie do prozy zachodniej: francuskiej. Jej cechą będzie symbolizm, impresjonizm, dekadentyzm. Wchodzą one w obręb realizmu dojrzałego, powieść jest wielopoziomowa. Powieść dojrzałego realizmu przyjmuje cechy powieści lirycznej, ma to swoje konsekwencje: zanika klasyczna fabuła, kompetencje autora powoli się kurczą, na rzecz mowy postaci.

Powstanie styczniowe w Pozytywizmie

Powstanie styczniowe w Pozytywizmie

Utworem mówiącym o odradzaniu się Polski z popiołów wojny jest wiersz Felicjana Faleńskiego “Morituri te salutant”. Łaciński tytuł oznacza okrzyk gladiatorów rzymskich wchodzących na arenę: “Idący na śmierć pozdrawiają Cię”. Autor porównuje los powstańców wyruszających do walki z życiem gladiatorów. Chce w ten sposób podkreślić, jak tragiczne było ich przeznaczenie i nikłe szanse na szczęśliwy powrót. Jednak w wierszu znowu możemy dostrzec romantyczną wiarę w słuszność decyzji. Uczestnikom powstania pozostaje nadzieja na odzyskanie niepodległości, na lepszą przyszłość, jeśli nie dla nich, to dla młodego pokolenia. Ta myśl dodaje im sił w nierównej walce o swoje ideały.

Powstanie styczniowe obecne jest też w powieści “Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej. Pojawiają się różne postawy odnośnie powstania styczniowego. Ogromną rolę spełnia zbiorowa mogiła powstańcza  w korczyńskim lesie, gdzie spoczywają Andrzej Korczyński oraz Jerzy Bohatyrowicz. Żona Andrzeja stale pielęgnuje pamięć o swym poległym mężu, jest dumna z jego bohaterstwa jednak ich syn Zygmunt całkowicie nie inetersuje się losami narodu- wyrósł na kosmopolitę i egoistę. Wszyscy bohaterowie, którzy brali udział w powstaniu styczniowym, a także ci, którzy pielęgnują o nich pamięć są bohaterami pozytywnymi. Powieść powstała w 25 rocznicę powstania, dlatego też tak często pojawia się w utworze wątek powstańców, a symboliczna Mogiła jest mostem porozumienia między Korczyńskimi a Bohatyrowiczami. I choć powstanie upadło, nigdy nie było klęską i błędem - było jednym z najszlachetniejszych cech i dążeń polskiego narodu.

Innym uwtorem skupiającym się wokół powstania styczniowego jest opowiadanie Elizy Orzeszkowej “Gloria victis”, utrzymane jest ono w konwencji baśniowej. Leśne drzewa, przyroda są świadkami walk, cierpień i nadziei. Tu stoczyła sie bitwa tragiczna dla dwóch przyjaciół Jagmina i Marysia Tarłowskiego. Ci młodzi ludzie to niewinne ofiary powstaniowej zawieruchy. Autorka dostrzega ich poświęcenie, a Aniela osamotniona jest symbolem wszystkich ludzi, którym powstanie styczniowe odebrało nie tylko bliskich, ale też nadzieje. Po wielu latach w tym miejscu powstała symboliczna mogiła, nad którą wiatr szeptał: “Gloria victis- chwała zwyciężonym”. W ten sposób Orzeszkowa ukazała dziejowe znaczenie czynów powstanców, ocena jej jest pełna sentymentu do narodowych świętości.