Programy i dyskusje literackie okresu Młodej Polski - spór o cele sztuki

Posted on wrzesień 9th, 2009 admin No comments

<

Programy i dyskusje literackie okresu Młodej Polski - spór o cele sztuki i o jej stosunek do społeczeństwa

Pierwsze wystąpienia Miriama

Nowym zadaniem było przekonanie społeczeństwa o ważności problemu sztuki. Tym bardziej, że Prus i Świętochowski byli raczej orędownikami rozwoju wiedzy i faworyzowania uczonych.
Czasopisma poświęcone sztuce i literaturze miały początkowo duże problemy:
- Zenon Przesmycki Nasze zamiary (”Życie” warszawskie, 1887): potrzeby estetyczne społeczeństwa są równie silne, jak potrzeby materialne i moralne, część czasopisma miała być poświęcona nauce i faktom społecznym
- Przesmycki musiał wystąpić z “Życia” w 1888 r., pismo wychodziło do 1891 r.
- cykl artykułów polemiczno-programowych Harmonie i dysonanse Przesmyckiego (pod pseudonimem Jan Żagiel w “Świecie” krakowskim 1891r.); literatura ma własny cel, a nie jest tylko narzędziem do przeprowadzania jakichś idei.

Co to jest sztuka?

Edward Abramowski Co to jest sztuka? (1898 “Przegląd Filozoficzny”):
- dyskusja nad książka Lwa Tołstoja Czto takoje iskusstwo?, który potępiał sztukę, która zastapiła ideał moralności ideałem piękna, przyjemności (Faust i IX Symfonia Bethovena); wolał zniszczyć całą sztukę, niż tolerować tę “demoralizującą”- przeciwwaga dla poglądów Nietzschego i tendencji separujących etyke od sztuki.
- Abramowski dyskutuje na temat estetyki, nie zajmując sie wiele etyką
- program estetyczny: autonomia sztuki, antyutylitaryzm, indywidualizm, antyintelektualizm, podniesienie wartości intuicji tworzącej dzieło, antymimetyzm
- ta naukowa rozprawa wyprzedziła krzykliwy manifest Confiteor Przybyszewskiego

Stanisław Przybyszewski

Przybyszewski uczynił krakowskie “Życie” pismem głównie literacko-artystycznym. W pierwszym numerze 1899 r. umieścił Confiteor:
- skrajny indywidualizm, odrzucający reguły narzucane przez umowę społeczną
Artysta odtwarza zatem życie duszy we wszystkich przejawach; nic go nie obchodzą ani prawa społeczne, ani etyczne, nie zna przypadkowych odgraniczeń, nazw i formułek…
- jedyną twierdzą indywidualizmu jest sztuka, która nie może być ujęta w żadne karby
- sztuka została zidentyfikowana z absolutem jako odbicie absolutu-duszy
- artysta to kapłan, mag, metafizyczna siła, przez którą aboslut przejawia się- ma więc prawo do zupełnej swobody artystycznego wypowiadania się

W artykule “O nową sztukę” (”Życie” 1899) Przybyszewski rozwinął swe postulaty- wartości intuicyjno-podświadome (dusza) wywyższył nad intelektualne (biedny mózg).

Ignacy Matuszewski w artykule Sztuka i społeczeństwo poparł rozumienie sztuki jako celu samego w sobie i przybliżył ją odbiorcom, ilustrując przykładami. Polemizował z nim Piotr Chmielowski:
- hasło uznał za prawdziwe tylko jako nakaz bezinteresownego ukochania piękna, nie poddawania sztuki pod wpływy zewnetrzne
- krytykował buńczuczne okrzyki Przybyszewskiego, który skopał najwyższe ideały

Polemika z Przybyszewskim

Najbardziej atakowano deprecjonowanie roli mózgu, amoralność i aspołeczność.
Ks. Jan Pawelski w “Przeglądzie Powszechnym” zaatakował: postulat przedstawiania stanów podświadomych, stanów neurastenicznych, fascynację złem.
Ludwik Krzywicki O sztuce i nie-sztuce (”Prawda”):
- sympatyzuje z tym, co burzycielskie i antymieszczańskie, ale denerwują go hasła aspołeczne, bo sztuka wyrosła z ducha mieszczańskiego
Najostrzejsza krytyka to cykl Porachunki A. Sygietyńskiego (”Gazeta Polska” 1899). Andrzej Niemojewski (Prorok wykolejeńców “Głos” 1902) atakował jego amoralność życiową.

Tylko z tym, że sztuka nie powinna być tendencyjna zgadzają się wszyscy.

A.Górski (Młoda Polska) opowiadał się za teorią “nagiej duszy”, ale nie do końca zgadzał się z poglądami Przybyszewskiego. Wątpliwości zawarł w artykule Spowiedź poety (”Życie” 1899):
- tytułem nawiązał do Confiteor, ale dotyczy listów Słowackiego
- Górski podkreśla “zmysł moralny” wielkich romantyków i ich łączność z ludem
- zaznacza się nowy nurt, oparty na polskich tradycjach romantycznych