Zróżnicowanie współczesnej polszczyzny

Posted on maj 31st, 2009 admin No comments

<

Podstawową odmianą języka polskiego, odgrywającą główną rolę w kulturze jest język literacki, zwany współcześnie językiem ogólnym. Odmiana ta używana jest na całym obszarze kraju, przez ogół ludzi wykształconych, przez środki i instytucje o charakterze administracyjnym, politycznym, gospodarczym, oświatowym i kulturalnym. Jest to odmiana wspólna, znana Polakom, upowszechniana przez szkoły i środki masowego przekazu, odmiana podlegająca ustalonym normom poprawnościowym, kultywowana od wieków. Język ogólnonarodowy ma dwa zasadnicze rodzaje: język mówiony i pisany. Zarówno wypowiedzenia ustne jak i pisane mogą być staranne lub swobodne. Użycie odpowiedniego sposobu zależy od sytuacji. Inaczej wyrażają się naukowcy w swoich wystąpieniach, dziennikarze w audycjach radiowych, czy telewizyjnych, a inaczej Polacy robiący zakupy, rozmawiający ze sobą na ulicy. To samo można odnieść do tekstu pisanego, autor powieści historycznej nie będzie używał języka potocznego, a dziecko piszące list do swojej mamy nie będzie używać języka naukowego, podniosłego. Oprócz odmiany ogólnej można wyróżnić w polskim języku narodowym odmiany terytorialne, do których zaliczamy dialekty regionalne i gwary. Oprócz odmian związanych z regionem, wyróżniamy też odmiany zawodowe i środowiskowe.

Język polski w dzisiejszych czasach swoją postać zawdzięcza długiemu i powolnemu rozwojowi. Przede wszystkim nie jest on jednolity na obszarze całego kraju, o czym świadczą jego liczne odmiany. W dziejach Polski ważną rolę polityczną i kulturalną odegrały dzielnice: Wielkopolska, Małopolska i Mazowsze. Lokalne odmiany polszczyzny tych regionów ostatecznie wpłynęły na kształt dzisiejszej polszczyzny literackiej. Dominującą rolę przypisuje się Wielkopolsce i Małopolsce, nieco mniejszą zaś Mazowszu, gdyż po przeniesieniu stolicy z Krakowa do Warszawy (1596 r.) proces kształtowania się języka literackiego był już prawie zakończony. Oprócz języka literackiego, znanego wszystkim Polakom, istnieją także języki lokalne, odmiany regionalne języka, które nazywamy dialektami. Dialekty często nazywane są też dialektami ludowymi, gdyż posługuje się nimi głównie ludność wiejska. Różnią się one od języka ogólnego cechami fonetycznymi, gramatycznymi i słownikowymi. W obrębie dialektów wyróżnia się odmiany językowe, ograniczone do mniejszego obszaru tzw. gwary. Te dwa terminy często są używane jako synonimy. Dialekty mają bardzo długą historię, są starsze od polszczyzny literackiej. Źródłem dialektów było zróżnicowanie plemienne ludów słowiańskich zamieszkujących obszar państwa polskiego. Różnice językowe utrzymywały się przez wieki, a miał na to wpływ ogół czynników politycznych, społecznych i gospodarczych. Zróżnicowanie zachowało się do dziś. Obecnie wyróżnia się pięć dialektów polskich:

- małopolski
- śląski
- mazowiecki
- kaszubski

Ich odrębność od języka ogólnego zaznacza się głównie w fonetyce, w słownictwie, w gramatyce (składnia i fleksja).