Przełom antypozytywistyczny 1880-1890

Około roku 1880 pojawiały się w prasie głosy świadczące o kryzysie poglądów dotyczących literatury, nastąpiła krytyka literatury tendencyjnej. Po 16 latach okazało się, że postulaty stawiane literaturze nie znalazły realizacji w życiu- trzeba było szukać nowych sposobów. Ten moment załamania, rozczarowania nazywany przełomem antypozytywistycznym.

Już w roku 1872 pojawiły się artykuły mówiące o kryzysie literatury tendencyjnej (A. Świętochowski Dumania pesymisty, J. Kaliszewski Pamiętnik sceptyka).

Moment przełomu miał związek z sytuacją psychologiczną i społeczną królestwa polskiego. Rozwija się psychologia jako nauka: Kim jest człowiek jako osobowość psychiczna? Pada hasło, iż rozwój ludzki jest nieograniczony w poznawaniu i działaniu. Jednocześnie w latach 80. pojawiają się przejawy zainteresowania filozofią Nietzschego Poza dobrem i złem. Dzieło to burzy dotychczasowy porządek, stwarza hasło: Bóg umarł, żyje człowiek.

Pojawiają się nowe czasopisma:
PRAWDA - A. Świętochowski
WĘDROWIEC -  J. Unger
GŁOS -  Popławski, Schonmam i inni
NIWA - Wiestochorist
ŻYCIE - Z. Przesmycki

Przedstawiciele lat 80. wydali walkę programowi literatury tendencyjnej. Zaczęli afirmować prozę realistyczną. Początek dał A. Sygietyński Nasz ruch powieściowy 1884 gdzie zarzucił literaturze tendencyjnej to, że jest publicystyczna, reportażowa, pozbawiona walorów estetycznych. Pozbawiona jest obiektywizmu. Mówił o tym również A. Świętochowski w Liberum veto.
Przykładem dla nich dzieła estetycznego i realistycznego była Pani Bovary. Flaubert był ceniony za zerwanie z subiektywistyczną koncepcją narracji. Narrator już nie narzuca odbiorcy swojego punktu widzenia. Autor przedstawia typowy fragment rzeczywistości.

Programy i dyskusje literackie okresu Młodej Polski - spór o cele sztuki

Programy i dyskusje literackie okresu Młodej Polski - spór o cele sztuki i o jej stosunek do społeczeństwa

Pierwsze wystąpienia Miriama

Nowym zadaniem było przekonanie społeczeństwa o ważności problemu sztuki. Tym bardziej, że Prus i Świętochowski byli raczej orędownikami rozwoju wiedzy i faworyzowania uczonych.
Czasopisma poświęcone sztuce i literaturze miały początkowo duże problemy:
- Zenon Przesmycki Nasze zamiary (”Życie” warszawskie, 1887): potrzeby estetyczne społeczeństwa są równie silne, jak potrzeby materialne i moralne, część czasopisma miała być poświęcona nauce i faktom społecznym
- Przesmycki musiał wystąpić z “Życia” w 1888 r., pismo wychodziło do 1891 r.
- cykl artykułów polemiczno-programowych Harmonie i dysonanse Przesmyckiego (pod pseudonimem Jan Żagiel w “Świecie” krakowskim 1891r.); literatura ma własny cel, a nie jest tylko narzędziem do przeprowadzania jakichś idei.

Co to jest sztuka?

Edward Abramowski Co to jest sztuka? (1898 “Przegląd Filozoficzny”):
- dyskusja nad książka Lwa Tołstoja Czto takoje iskusstwo?, który potępiał sztukę, która zastapiła ideał moralności ideałem piękna, przyjemności (Faust i IX Symfonia Bethovena); wolał zniszczyć całą sztukę, niż tolerować tę “demoralizującą”- przeciwwaga dla poglądów Nietzschego i tendencji separujących etyke od sztuki.
- Abramowski dyskutuje na temat estetyki, nie zajmując sie wiele etyką
- program estetyczny: autonomia sztuki, antyutylitaryzm, indywidualizm, antyintelektualizm, podniesienie wartości intuicji tworzącej dzieło, antymimetyzm
- ta naukowa rozprawa wyprzedziła krzykliwy manifest Confiteor Przybyszewskiego

Stanisław Przybyszewski

Przybyszewski uczynił krakowskie “Życie” pismem głównie literacko-artystycznym. W pierwszym numerze 1899 r. umieścił Confiteor:
- skrajny indywidualizm, odrzucający reguły narzucane przez umowę społeczną
Artysta odtwarza zatem życie duszy we wszystkich przejawach; nic go nie obchodzą ani prawa społeczne, ani etyczne, nie zna przypadkowych odgraniczeń, nazw i formułek…
- jedyną twierdzą indywidualizmu jest sztuka, która nie może być ujęta w żadne karby
- sztuka została zidentyfikowana z absolutem jako odbicie absolutu-duszy
- artysta to kapłan, mag, metafizyczna siła, przez którą aboslut przejawia się- ma więc prawo do zupełnej swobody artystycznego wypowiadania się

W artykule “O nową sztukę” (”Życie” 1899) Przybyszewski rozwinął swe postulaty- wartości intuicyjno-podświadome (dusza) wywyższył nad intelektualne (biedny mózg).

Ignacy Matuszewski w artykule Sztuka i społeczeństwo poparł rozumienie sztuki jako celu samego w sobie i przybliżył ją odbiorcom, ilustrując przykładami. Polemizował z nim Piotr Chmielowski:
- hasło uznał za prawdziwe tylko jako nakaz bezinteresownego ukochania piękna, nie poddawania sztuki pod wpływy zewnetrzne
- krytykował buńczuczne okrzyki Przybyszewskiego, który skopał najwyższe ideały

Polemika z Przybyszewskim

Najbardziej atakowano deprecjonowanie roli mózgu, amoralność i aspołeczność.
Ks. Jan Pawelski w “Przeglądzie Powszechnym” zaatakował: postulat przedstawiania stanów podświadomych, stanów neurastenicznych, fascynację złem.
Ludwik Krzywicki O sztuce i nie-sztuce (”Prawda”):
- sympatyzuje z tym, co burzycielskie i antymieszczańskie, ale denerwują go hasła aspołeczne, bo sztuka wyrosła z ducha mieszczańskiego
Najostrzejsza krytyka to cykl Porachunki A. Sygietyńskiego (”Gazeta Polska” 1899). Andrzej Niemojewski (Prorok wykolejeńców “Głos” 1902) atakował jego amoralność życiową.

Tylko z tym, że sztuka nie powinna być tendencyjna zgadzają się wszyscy.

A.Górski (Młoda Polska) opowiadał się za teorią “nagiej duszy”, ale nie do końca zgadzał się z poglądami Przybyszewskiego. Wątpliwości zawarł w artykule Spowiedź poety (”Życie” 1899):
- tytułem nawiązał do Confiteor, ale dotyczy listów Słowackiego
- Górski podkreśla “zmysł moralny” wielkich romantyków i ich łączność z ludem
- zaznacza się nowy nurt, oparty na polskich tradycjach romantycznych