Franciszek Karpiński - liryka patriotyczna

ŻALE SARMATY NAD GROBEM ZYGMUNTA AUGUSTA
wiersz obywatelski po III rozbiorze Polski. Elegia żałobna. Poeta wyraża rozpacz po ostatecznym upadku ojczyzny. Wiersz ma formę apelu do zmarłego króla, którego postać symbolizuje minioną wielkość ojczyzny. W kunsztownych, sześciowierszowych strofach opisuje bezmiar klęsk, które spadły na Polskę. Poeta nie wierzy w odrodzenie państwa. Z wiersza bije atmosfera przygnębienia i rezygnacji. Sarmatom pozostają tylko łzy. Pisze o emigracji, biedzie. Autor składa przy grobie szablę, wesołość, nadzieję i lutnię, pozostają mu tylko łzy.

PIEŚŃ DZIADA SOKALSKIEGO W KORDONIE CESARSKIM
lamentacje wędrownego żebraka, napisał je po I robiorze Polski. Mówi o biedzie, która nadeszła do kraju, o wolności, którą zamknięto w klatce. Mówi, że dawniej król i poddany jedli razem, teraz klęczą u stołu i kości z psami zbierają. Panuje atmosfera smutku i melancholii.

elegia POWRÓT Z WARSZAWY NA WIEŚ
odczucie wartości życia gospodarskiego, surowego, rzeczywistego. Utwór to wyraz żalu za sprzeniewierzenie się instynktowi gospodarskiemu, który kazał żywić się z własnych produktów i pilnować zagonu. Karpiński opuścił stolicę, zawiedziony w nadziejach poprawy swego losu. Motywy autobiograficzne, akcenty antymagnackie.

PODRÓŻ Z DOBIECKA NA SKAŁĘ
wierszowane opowiadanie, ma treść nikłą (wycieczka), szczegółowość narracji, dygresje refleksyjne, przemieszanie momentów patetycznych z błahymi. Karpiński przedstawia kolejne etapy wycieczki, uwzględniając krajobraz. Realizm szczegółów, humor, opowiadanie urywa się nagle.

Franciszek Karpiński - sielanki i liryka miłosna

Twórczość Karpińskiego zebrana jest w 7 tomikach Zabawek wierszem i prozą. Obejmuje sielanki, erotyki, elegie, wiersze patriotyczne i religijne. Tematem większości sielanek jest rozpamiętywanie utraconej miłości, chwil razem spędzonych. Pewne nastroje i przeżycia związane są z przyrodą. Atmosfera codzienności i przeciętności panuje w sielankach, mają one charakter pieśniowy. Charakteryzują się typowymi dla gatunku motywami. Jest to np. skarga pasterza na niewierność kochanki, żal po utracie lub śmierci ukochanego, przekomarzanie się zakochanych. Obecne są w nich rekwizyty pasterskie, bohaterowie noszą konwencjonalne imiona, pejzaż tworzą łąki, strumienie, gaje. Czasami wiersze te przyjmują tonację śpiewaną na kształt arii operowej. Przynależność do gatunku sielanki potwierdza istotna rola przyrody, która staje się nie tylko obserwatorem, ale i uczestnikiem miłosnych scen czy wzruszeń.

LAURA I FILON
Sielanka śpiewana do dziś. Laura idzie na spotkanie z Filonem w nocy, pod jawor. Ma ze sobą maliny i wieniec na głowę. Mówi na głos o tym, jak go kocha. Gdy dochodzi na umówione miejsce Filona nie ma. Czuje się zdradzona. Z krzaków wychodzi Filon i przeprasza. Chciał sprawdzić, czy Laura go kocha. Scena z powszechnego życia.

MAZUREK
Piękność Jacenty jest wysławiona. Pisarz deklaruje, że gotów jest całą noc nie spać przy skarbie takowym, by go ustrzec i rozwija motyw folklorystyczny zakupienia pacierzy przeciwko czarom. Motyw ludowy, melodyjność.

DO JUSTYNY Tęskność na wiosnę.
Wiersz miłosny na pograniczu sielanki (ważna rola przyrody w inspirowaniu wypowiedzi). Zestawia wewnętrzne rozterki zakochanego ze zjawiskami budzącej się do życia natury. W zakończeniu poeta zwraca się do upersonifikowanej Wiosny: “wróć mi urodzaj kochany”. Rozpamiętywanie utraconej miłości. Świat otaczający nie jest zestrojony ze stanami emocjonalnymi człowieka (kontrast). Podmiot liryczny jako gospodarz wychodzący w pole, brak zwrotów do adresatów, zmysł gospodarski, proste słownictwo.

PRZYPOMNIENIE DAWNEJ MIŁOŚCI
Ma ludowe korzenie, oparty na paralelizmach, zdania maksymalnie uproszczone. Brak połączeń między poszczególnymi elementami składowymi. Charakter pieśniowy. Podmiot liryczny wspomina piękne chwile spędzone z Justyną, pod jaworami, przy potoku. Nocne spotkania, o których wiedziało tylko niebo. Wspomina teraz, gdy rozeszli się w gniewie, patrzy na drzewo, gdzie nie ma już znaków. Zostały zniszczone, jest potok, drzewa, a Justyny nie ma. Kochanek rozpacza, sytuacja typowa, mowa potoczna.

Karpiński potrafił pisać o miłości w sposób niekonwencjonalny, prosto, czule i przejmująco. Jest to liryka osobista, intymnych przeżyć.

Franciszek Karpiński - twórczość

FRANCISZEK KARPIŃSKI (1741-1825)

Nazywany “Śpiewakiem Justyny”, “poetą serca”. Jego twórczość najlepiej odzwierciedla nurt sentymentalny (prąd literacki nastawiony na penetrację wewnętrznego, uczuciowego życia bohaterów, pochwała czułości i prostoty, zachwyt nad przyrodą, śpiewność i melodyjność wiersza). Od 1780 Karpiński został sekretarzem księcia Adama Czartoryskiego. Poeta źle się czuł na dworze i po 3 latach wrócił na prowincję.

rozprawka O wymowie w prozie albo wierszu - Karpiński postulował ideał prostoty i wdzięku w składni, doborze wyrazów i obrazowaniu. Trzeba pisać jasno, zrozumiale. Najważniejsza zasada to prostota, wzorem ma być natura. Są trzy źródła poezji: 1. pojęcie rzeczy 2. serce czułe 3. piękne wzory. Programowym wyrazem tego ideału miał być przekład Psalmów Dawida. Kilka psalmów wg Kochanowskiego zatrzymał, ale większość przerobił. Wyrażał się krótko, powściągliwie, bez patosu, popadał w prozaiczność.

PIEŚNI NABOŻNE

Pieśń o narodzeniu Pańskim - refren, strofy, melodyczność, kontrasty, antytezy, oksymorony - przedstawiają cud Bożego Narodzenia. Prostota słownictwa, rygoryzm, wyrażenia zwięzłe, a szlachetne.

Pieśń poranna wielbiąca Boga i jego wielkość, obrazy mają charakter ogólny: zorza polarna, ziemia, morze, niebo, człowiek.

Pieśń wieczorna uczucia proste i rzetelne, akt wiary w dobroć i opiekę boską. Bóg u Karpińskiego nie jest groźny, nie wnosi atmosfery strachu i grozy, jest sprawiedliwy i miłosierny.