-
Problematyka nowel Orzeszkowej
Problematyka nowel Orzeszkowej
A…B…C
W twórczości nowelistycznej Orzeszkowej często pojawiają się tematy dotyczące problemów ludzi najuboższych, wzgardzonych przez otoczenie czy potępionych przez prawo. W tym utworze można odnaleźć analogię do życia autorki. Założyła ona w Wilnie polską księgarnię, zamkniętą zaledwie po 3 latach działalności przez władze rosyjskie, a sama została objęta nadzorem policyjnym i zmuszona do pozostania w obrębie granic miasta. Główna bohaterka noweli, Joanna Lipska, to młoda, zaradna dziewczyna, która będąc w trudnej sytuacji materialnej, decyduje się pomagać swemu bratu. Znajduje zajęcie, które sprawia jej ogromną radość i zapewnia skromne źródło utrzymania. Ucząc dzieci języka polskiego narusza jednak zakazy władz pruskich i zostaje postawiona przed sądem. Nowela ta porusza dwa istotne problemy- problem emancypacji kobiet i wątek patriotyczny. Problematykę emancypacji wyraża Joanna, która staje sie symbolem nowych kobiet- wykształconych, samodzielnych, pracujących zawodowo. Wątek patriotyczny może nie być oczywisty - panowała cenzura. Akcja opowiadania rozgrywa się w zaborze pruski, jednak autorka miała na myśli zabór rosyjski, w którym panowała rusyfikacja. Joasia ucząc dzieci okazuje się patriotką, która broni polskości. Tematem noweli staje się walka o polską oświatę pod zaborami.
Dobra Pani
Nowela porusza istotny problem filantropii. Popularna w II poł. XIX wieku idea dobroczynności została przez niektórych zamieniona w formę bez treści, dla tytułowej bohaterki filantropia ma potwierdzić prawdziwość jej wyobrażeń o własnej szlachetności. Krzycka w rzeczywistości nie pomaga a krzywdzi innych, przysparzając im cierpień, czy wręcz rujnując im życie (Czernicka marzyła kiedyś o wykształceniu a skończyła jako garderobiana). Pani Ewelina swą filantropijną działalnością zagłusza jedynie nudę i ulega zachciankom. Ich ofiarą padła właśnie Helenka. Rzekoma dobroczynność wielkodusznej pani Eweliny naznaczyła dzieje Helenki piętnem tragizmu.
Gloria victis
Opowiadanie głosi pochwałę powstania jako walki koniecznej, umacniającej byt narodowy. Tekstem tym Orzeszkowa zabiera głos w dyskusji toczącej się po 1864 r. na temat oceny powstania. Uważa ona, że walka była potrzebna, a nawet- że w planie moralnym Polacy odnieśli zwycięstwo. Bardzo wymowne jest zakończenie, gdzie zamiast czasu szepcącego “vae victis- biada zwyciężonym” pojawia się niosący nowe hasło “gloria victis- chwała zwyciężonym”. Autorka dokonuje sakralizacji walczących, przedstawia ich jako wielkich bohaterów. Tarłowski jest każdym, reprezentantem sił całego narodu, który zrywa się do walki bez sił fizycznych, ale z niezwykłą siłą serca. Anielce przypada w udziale los tysięcy Polek, które po upadku powstania opłakiwały swoich mężów, ojców, braci. Mogiła powstańców, nad którą szumią drzewa, ma znaczenie symboliczne - podobnie jak w “Nad Niemnem” jest znakiem poświęcenia życia i miłości ojczyzny.
Tadeusz
Orzeszkowa w utworze koncentruje się na smutnym losie dzieci chłopskich, pozostawionych najczęściej bez opieki i pozbawionych edukacji. Zagadnienie to przedstawia na losie małego Tadeusza. Chłopiec jest szczęśliwy i kochany przez rodziców, ktorzy jednak mogą mu zapewnić niewiele poza swoją miłością. Klemens i Chwedora to najmici. Nie posiadają własnej ziemi i muszą pracować dla dworu. Z tego powodu nie poświęcają dziecku należytej uwagi. Pisarka w swoim opowiadaniu opisuje rzeczywistość z perspektywy dziecka. Chłopiec jest spokojny i zadowolony, życie sprawia mu radość. Orzeszkowa nie opatruje tragicznego losy Taduesza krytycznym odautorskim komentarzem. Określenie tego, kto odpowiada za śmierć chłopca pozostawia czytelnikowi. Opowiadanie staje się oskarżeniem panującego układu stosunków społęcznych o śmierć chłopskiego syna, ofiarą pada niewinna istota. Cały świat pozostaje obojętny na jego los.
