TREN ŻAŁOBNY NA ŚMIERĆ BOLESŁAWA CHROBREGO

Autor Gall Anonim

„Tren…” został wkomponowany przez Galla w tekst księgi I Kroniki i nazwany „Pieśnią żałobną”- carmen lugubre. Nazwę tą nadał kronikarz utworowi reprezentującemu gatunek poezji europejskiej zwany planctus (łac. Plango- płaczę). Plankt- pojawił się w łacińskiej twórczości zachodu jako kontynuacja starożytnych pieśni żałobnych, ale też i tradycji judaistycznej, której najwybitniejszym przykładem były „Treny Jeremiasza”. Zawierał wyrazy żywiołowej rozpaczy połączone z pochwałami zmarłego. Rozpacz znajdowała ujście w lamentach, narzekaniach i pytaniach. Takie utwory układano dla zmarłych dostojników świeckich lub duchownych. Należał do nich Lanfrank- biskup Catenbury, którego śmierć uczczono anonimowym poematem „Elegijna pieśń o śmierci Lanfranka”. Utwór prawdopodobnie stał się wzorem dla Galla.

Pieśń liczy 30 wersów, podzielonych na 10 strof trójwersowych, piętnastozgłoskowców. Utwór zyskał postać lirycznego monologu wypowiadanego przez osobę stanowiącą personifikację Polski, wdowy po zmarłym władcy. Źródłem inspiracji mógł być poemat dla Lanfranka, w którym opłakują go wszystkie ziemie (Anglia, Italia, Francja), również biblijne „Treny Jeremiasza”, w których Jerozolima została ukazana pod postacią płaczącej wdowy.

Polska- wdowa lamentuje, zwracając się kolejno do „ludzi wszelkiej płci i wieku”. „wszystkich stanów”, „panów- towarzyszy”, „kapłanów”, „dworzan”, „matron”, wreszcie do wszystkich, wzywa do powszechnego płaczu. Mimo efektów stylizacyjnych przez lamenty wdowy zdają się przebłyskiwać ówczesne realia rycerskiego rytuału pogrzebowego, zdradzające też ślady dawnych obrządków pogańskich. Dotyczy to zwłaszcza teatralnego niemal objawiania żalu, którego przejawem miało być zawodzenie. Zwracają też uwagę pytania: „czemu odszedłeś? Gdzież ta sława wielka?”.

W ostatniej strofie monolog owdowiałej Polski przechodzi niepostrzeżenie w zwrot poety do czytelnika. „Carmen lugubre” Galla jest pierwszym w naszej literaturze ułożonym podniosłym stylem planktem poetyckim, a zarazem utworem wyrażającym w artystyczny sposób uczucia jednostki ludzkiej.