Przełom antypozytywistyczny 1880-1890

Posted on styczeń 14th, 2010 admin No comments

<

Około roku 1880 pojawiały się w prasie głosy świadczące o kryzysie poglądów dotyczących literatury, nastąpiła krytyka literatury tendencyjnej. Po 16 latach okazało się, że postulaty stawiane literaturze nie znalazły realizacji w życiu- trzeba było szukać nowych sposobów. Ten moment załamania, rozczarowania nazywany przełomem antypozytywistycznym.

Już w roku 1872 pojawiły się artykuły mówiące o kryzysie literatury tendencyjnej (A. Świętochowski Dumania pesymisty, J. Kaliszewski Pamiętnik sceptyka).

Moment przełomu miał związek z sytuacją psychologiczną i społeczną królestwa polskiego. Rozwija się psychologia jako nauka: Kim jest człowiek jako osobowość psychiczna? Pada hasło, iż rozwój ludzki jest nieograniczony w poznawaniu i działaniu. Jednocześnie w latach 80. pojawiają się przejawy zainteresowania filozofią Nietzschego Poza dobrem i złem. Dzieło to burzy dotychczasowy porządek, stwarza hasło: Bóg umarł, żyje człowiek.

Pojawiają się nowe czasopisma:
PRAWDA - A. Świętochowski
WĘDROWIEC -  J. Unger
GŁOS -  Popławski, Schonmam i inni
NIWA - Wiestochorist
ŻYCIE - Z. Przesmycki

Przedstawiciele lat 80. wydali walkę programowi literatury tendencyjnej. Zaczęli afirmować prozę realistyczną. Początek dał A. Sygietyński Nasz ruch powieściowy 1884 gdzie zarzucił literaturze tendencyjnej to, że jest publicystyczna, reportażowa, pozbawiona walorów estetycznych. Pozbawiona jest obiektywizmu. Mówił o tym również A. Świętochowski w Liberum veto.
Przykładem dla nich dzieła estetycznego i realistycznego była Pani Bovary. Flaubert był ceniony za zerwanie z subiektywistyczną koncepcją narracji. Narrator już nie narzuca odbiorcy swojego punktu widzenia. Autor przedstawia typowy fragment rzeczywistości.

Pozytywizm - wzór pisarza, stosunek do Romantyzmu

Posted on styczeń 13th, 2010 admin No comments

<

WZÓR PISARZA

Pisarz to ten, który tworzy literaturę tendencyjną, optymistyczną, edukacyjną. Literaturę taką, która uczy jak żyć. Pisarz ma być nie wieszczem, ale obywatelem. Twórca wychodzi z narodu i wchodzi do narodu. Pozytywistyczny pisarz posiada wykształcenie bieżące, ma wiedzieć więcej w zakresie nauk przyrodniczych i społecznych. Ma być przywódcą intelektualnym. Epoka pozytywistyczna odrzuca dramat, dominuje proza. Pisarz powinien oddać w tym co pisze swoje doświadczenia. Ma to być proza biograficzna, “ja” narrator i “ja” autor. Proza spycha na margines walory estetyczne, ma być użyteczna, nie może należeć do literatury wysokiej. Świat przedstawiony w dziełach ma być kalką świata realnego. Pisarz zwraca się do czytelnika.

PROBLEM STOSUNKU DO ROMANTYZMU

Romantyzm według Pozytywistów jest nieprzydatny, oszukuje, gdyż jest fikcjonalny. Trzeba wyselekcjonować dzieła romantyczne. Przydatny jest np. Pan Tadeusz. Powieść historyczna wyeliminowana do 1883 (Ogniem i mieczem) wywołało to różne stanowiska - krytykę i akceptację.

Pozytywizm - ramy czasowe, podział epoki

Posted on styczeń 12th, 2010 admin No comments

<

POZYTYWIZM

I Faza: 1864 - 1880
Początek po powstaniu styczniowym, nastąpił krach ekonomiczny po uwłaszczeniu chłopów, car nałożył ogromne podatki. Rozpoczęła się emigracja ze wsi do miast: Warszawa, Łódź itp. Powstają nowe zawody: literaci, dziennikarze, prawnicy. Po powstaniu strata 75% młodych mężczyzn, kobieta jest bez zawodu, duży procent w społeczeństwie Żydów, większość biednych.
Do około roku 1876r. trwa okres nadziei na realizację wizji młodych ludzi. Hasła pracy organicznej, pracy od podstaw.
W 1880 r. kształtuje się okres literatury tendencyjnej postulatywnej, następuje przełom antypozytywistyczny (ogromne rozczarowanie postulatami pozytywistów).

II Faza: 1880-1890

Faza dojrzałego realizmu, kończy się na początku lat 90. Jest to faza najbardziej twórcza. Literatura nie jest optymistyczna, krytykuje. Wtedy powstaje Lalka Prusa i Nad Niemnem Orzeszkowej. Od 1890-1893 mają miejsce wystąpienia kolejnego pokolenia młodych, początek MODERNIZMU - Młodej Polski

III Faza: 1890 - 1912/1916

Okres schyłkowego pozytywizmu.

Młoda Polska - teoria symbolizmu

Posted on wrzesień 11th, 2009 admin No comments

<

Młoda Polska - teoria symbolizmu

- negacja elementów intelektualnych na rzecz duszy, intuicji, uczucia, podświadomości
- odrzucenie pojęciowego, abstrakcyjno-logicznego sposobu wypowiadania się
- opis zastąpiony przekazaniem wzruszenia, jakie rzeczy wywołuja (Przybyszewski)
- zamiast toku narracyjno-dyskursywnego- obraz, symbol, który wywoła odpowiedni nastrój
- symbol, a nie alegoria, bo on jest równoważnikiem jakości dokładnie nie zbadanych, nie mających konkretnego odpowiednika językowego (jakości mistyczne, idealistyczne, stany podświadomości, nastroje).

Zwolennicy symbolizmu francusko- beligijskiego kładli nacisk na wywołanie odpowiedniego wrażenia, Przybyszewskiemu chodziło głównie o wyrażenie siebie:
- oddawanie uczuć, myśli, wrażeń, snów bezpośrednio- tak jak się w duszy pojawiają, bez logicznych związków, ale w gwałtownych przeskokach i skojarzeniach
- bezpośrednio znaczy przy pomocy obrazów, ale są to niekontrolowane wizje, a nie system wypracowanych środków sugestywnego oddziaływania

Faworyzowaną formą skojarzeń była synestezja- transpozycja wrażeń:
- od psychofizjologicznego zjawiska audiotion coloree (barwne słyszenie) - osobnik, słysząc dźwięk, widzi kolor i odwrotnie
- od doktryny szwedzkiego mistyka XVIII w. Emanuela Swedenborga- wszystko w naturze sobie odpowiada (idea rozpowszechniona przez Baudelaire’a)
- najbardziej znana jako zmysłowy epitet - pojęcie abstrakcyjne (np. niebieska melodia)
Chodziło o stworzenie nowego języka, różnego od mowy potocznej.

W dramacie też nieważne jest przedstawienie środowiska i akcji. W zamian autor wydobywa momenty, które miały wywołać odpowiedni nastrój wśród publiczności. Zamiast monologu- konkretne postacie symbolizujące konflikty wewnętrzne (Przybyszewski O dramacie i scenie).

Opozycja wobec nowej poetyki
Zarzucano odejście od logiki, co utrudnia rozumienie utworu. Nowatorstwo wersyfikacyjne (wiersz wolny) nie wzbudzało dyskusji (przeciwnie niż we Francji, gdzie dotąd były silne rygory).

Brzozowski a Świętochowski - atak Brzozowskiego i Ikrzykowskiego na symbolizm

Aleksander Świętochowski w “Prawdzie” krytykował wzrastającą samodzielność słowa, które traci znaczenie (tworzono neologizmy, wykorzystywano wartości muzykalne słowa) oraz koncepcję języka poetyckiego innego niż komunikatywny.

Stanisław Brzozowski odpowiedział spokojnie w “Głosie”- podkreślił konieczność nowego odbioru sztuki, aktywnego (czytanie=twórczość); sztuka chroni od kompleksów, bo można się dzięki niej wypowiedzieć, poznać i opanować.
Po obronie nowej poetyki Brzozowski zweryfikował swoje poglądy i przeszedł na drugą stronę:
- krytyka symbolizmu w dramacie: narzucania nastroju, myślenia obrazami
- symbolizm to nonsens estetyczny, który prowadzi do konwencjonalizmu i manieryzmu
- wypowiedział się na temat ten w książce Legenda Młodej Polski (1910)

Ikrzykowski krytykował symbolizm za podstawę filozoficzną (idealizm typu platońskiego) i poetykę (szablonowe transpozycje i rekwizyty poetyckie- te stereotypowe maniery zauważył też Miriam).

Zenon Przesmycki był od początku entuzjastą Maeterlincka (belgijski symbolista, dramaturg). Ignacy Matuszewski zauważył odmienność dramatu nastroju od dawnego dramatu charakterów lub intrygi, ale nie zachwycał się.
Inni byli jawnie przeciwni, krytykując symboliczną wieloznaczność i zestawienie szeregu pozornie niepowiązanych analogii, mających naprowadzić czytelnika na pewien typ wzruszeń, synestezję.

Przybyszewski i Brzozowski byli zwolennikami “ostrych” wartości estetycznych (Nietzcheańskie pisz krwią). Krytykowali łagodną atmosferę snu, monotonność dramatów. Przybyszewski docenił jednak próby oddawania stanów duszy bez związku przyczynowego, tak jak się bezpośrednio jawią. Brzozowski do końca był niechętny, bo sam postulował sztukę jako źródło mocy dla wszystkich dusz, chciał nowego, twardego okresu.

Spór o Wyspiańskiego
Aleksander Świętochowski doceniał talent Wyspiańskiego, ale krytykował nierozumiałość.

Atak nastąpił dwa lata po śmierci artysty: Poezja i poeci Prusa oraz kampania Weyssenhoffa:
- brak jasno sprecyzowanej myśli
- przewaga pierwiastków emocjonalnych nad intelektualnymi
- Weyssenhoff: myślenie obrazami, ekwiwalent sceniczno-obrazowy zamiast monologu, luźny sposób umieszczania obok siebie scen i osób, synkretyzm kulturowy, nowatorska wersyfikacja, zasada sugestii (”oczadzanie)

Wielu broniło Wyspiańskiego, choć niewielu broniło nowej poetyki. Ignacy Matuszewski skoncentrował się głównie na odparciu zarzutu naśladowanictwa u Wyspiańskiego.

Młoda Polska- programy i spory o kształt artystyczny dzieła literackiego

Posted on wrzesień 10th, 2009 admin No comments

<

Młoda Polska- programy i spory o kształt artystyczny dzieła literackiego

Przeciw realizmowi

Krytykowano mimetyzm, naukowy obiektywizm, zainteresowanie światem zewnętrznym (na rzecz fascynacji pojęciami idealistycznymi, jak wieczność, nieskończoność oraz psychika), panowanie intelektu (na rzecz stanów nieświadomości - somnambulicznych, halucynacji, snu).
Już w latach 80. krytykowano realizm (Jellenta), choć pojawiły się też głosy stanowiące apologię realizmu jako prawdy (Zapolska o powieści Aleksandra Mańkowskiego Pan Wojciech).

Nowa koncepcja powieści

Nowy program zaproponowała Maria Komornicka we wstępie do Szkiców (1894), ale ponieważ była młoda, przeszło to bez echa (odrzucała akcję, intrygę, drobiazgową analizę, obserwację tła).
Drugi był program Przybyszewskiego, jako przedmowa do De profundis (1895):
- chodzi mu o manifestację czystego życia duszy, stanu somnambulicznej ekstazy
- akcja to tylko kulisy duszy, życiu wystarczy myśl, by płodzić konflikty
- na ludzi patrzy z punktu widzenia: czy objawia się w nich życie duszy, czy nie.
Awangardowa powieść XX w. ograniczy akcję i fabułę na rzecz podświadomości.

Ludwik Krzywicki, krytykując nową powieść, trafnie określił jej cechy:
- odejście od obiektywnej narrracji 3-osobowej na rzecz narracji “pamiętnikarskiej”
- brak wszechwiedzącego narratora

W 1903 r. Stanisław Brzozowski skrytykował Sienkiewicza wg wytycznych Przybyszewskiego:
- opozycja dusza-mózg, pierwiastki irracjonalne- pierwiastki intelektualne
- brak przedstawienia prawdziwej duszy, jest tylko uspołeczniona powierzchnia
- zdania są proste i logiczne, bo nie ma czynników, które by je rozsadziły
- za dużo uwagi poświeconej fabule, mającej zaciekawić czytelnika
- podważa celowość epickiego sposobu narracji

Ignacy Matuszewski wiele razy wypowiadał się pośrednio na temat prozy:
- luźna kompozycja Popiołów wynika z wtargnięcia żywiołu lirycznego do epiki
- czytelnik musi uzupełnić luki fabularne pracą wyobraźni

Karol Ikrzykowski Szaniec Pałuby:
- posługuje się tematem, ale punkt ciężkości leży w warsztacie poetyckim
- rozbija iluzję prowadzonej akcji, komentując sposób jej przebiegu
- celem jest skupienie uwagi na psychologicznej stronie przedstawianych zdarzeń

Programy i dyskusje literackie okresu Młodej Polski - spór o cele sztuki

Posted on wrzesień 9th, 2009 admin No comments

<

Programy i dyskusje literackie okresu Młodej Polski - spór o cele sztuki i o jej stosunek do społeczeństwa

Pierwsze wystąpienia Miriama

Nowym zadaniem było przekonanie społeczeństwa o ważności problemu sztuki. Tym bardziej, że Prus i Świętochowski byli raczej orędownikami rozwoju wiedzy i faworyzowania uczonych.
Czasopisma poświęcone sztuce i literaturze miały początkowo duże problemy:
- Zenon Przesmycki Nasze zamiary (”Życie” warszawskie, 1887): potrzeby estetyczne społeczeństwa są równie silne, jak potrzeby materialne i moralne, część czasopisma miała być poświęcona nauce i faktom społecznym
- Przesmycki musiał wystąpić z “Życia” w 1888 r., pismo wychodziło do 1891 r.
- cykl artykułów polemiczno-programowych Harmonie i dysonanse Przesmyckiego (pod pseudonimem Jan Żagiel w “Świecie” krakowskim 1891r.); literatura ma własny cel, a nie jest tylko narzędziem do przeprowadzania jakichś idei.

Co to jest sztuka?

Edward Abramowski Co to jest sztuka? (1898 “Przegląd Filozoficzny”):
- dyskusja nad książka Lwa Tołstoja Czto takoje iskusstwo?, który potępiał sztukę, która zastapiła ideał moralności ideałem piękna, przyjemności (Faust i IX Symfonia Bethovena); wolał zniszczyć całą sztukę, niż tolerować tę “demoralizującą”- przeciwwaga dla poglądów Nietzschego i tendencji separujących etyke od sztuki.
- Abramowski dyskutuje na temat estetyki, nie zajmując sie wiele etyką
- program estetyczny: autonomia sztuki, antyutylitaryzm, indywidualizm, antyintelektualizm, podniesienie wartości intuicji tworzącej dzieło, antymimetyzm
- ta naukowa rozprawa wyprzedziła krzykliwy manifest Confiteor Przybyszewskiego

Stanisław Przybyszewski

Przybyszewski uczynił krakowskie “Życie” pismem głównie literacko-artystycznym. W pierwszym numerze 1899 r. umieścił Confiteor:
- skrajny indywidualizm, odrzucający reguły narzucane przez umowę społeczną
Artysta odtwarza zatem życie duszy we wszystkich przejawach; nic go nie obchodzą ani prawa społeczne, ani etyczne, nie zna przypadkowych odgraniczeń, nazw i formułek…
- jedyną twierdzą indywidualizmu jest sztuka, która nie może być ujęta w żadne karby
- sztuka została zidentyfikowana z absolutem jako odbicie absolutu-duszy
- artysta to kapłan, mag, metafizyczna siła, przez którą aboslut przejawia się- ma więc prawo do zupełnej swobody artystycznego wypowiadania się

W artykule “O nową sztukę” (”Życie” 1899) Przybyszewski rozwinął swe postulaty- wartości intuicyjno-podświadome (dusza) wywyższył nad intelektualne (biedny mózg).

Ignacy Matuszewski w artykule Sztuka i społeczeństwo poparł rozumienie sztuki jako celu samego w sobie i przybliżył ją odbiorcom, ilustrując przykładami. Polemizował z nim Piotr Chmielowski:
- hasło uznał za prawdziwe tylko jako nakaz bezinteresownego ukochania piękna, nie poddawania sztuki pod wpływy zewnetrzne
- krytykował buńczuczne okrzyki Przybyszewskiego, który skopał najwyższe ideały

Polemika z Przybyszewskim

Najbardziej atakowano deprecjonowanie roli mózgu, amoralność i aspołeczność.
Ks. Jan Pawelski w “Przeglądzie Powszechnym” zaatakował: postulat przedstawiania stanów podświadomych, stanów neurastenicznych, fascynację złem.
Ludwik Krzywicki O sztuce i nie-sztuce (”Prawda”):
- sympatyzuje z tym, co burzycielskie i antymieszczańskie, ale denerwują go hasła aspołeczne, bo sztuka wyrosła z ducha mieszczańskiego
Najostrzejsza krytyka to cykl Porachunki A. Sygietyńskiego (”Gazeta Polska” 1899). Andrzej Niemojewski (Prorok wykolejeńców “Głos” 1902) atakował jego amoralność życiową.

Tylko z tym, że sztuka nie powinna być tendencyjna zgadzają się wszyscy.

A.Górski (Młoda Polska) opowiadał się za teorią “nagiej duszy”, ale nie do końca zgadzał się z poglądami Przybyszewskiego. Wątpliwości zawarł w artykule Spowiedź poety (”Życie” 1899):
- tytułem nawiązał do Confiteor, ale dotyczy listów Słowackiego
- Górski podkreśla “zmysł moralny” wielkich romantyków i ich łączność z ludem
- zaznacza się nowy nurt, oparty na polskich tradycjach romantycznych

“Krzyżacy” narrator i narracja

Posted on wrzesień 8th, 2009 admin No comments

<

“Krzyżacy” narrator i narracja

Narrator odautorski jest wszechwiedzący, zdystansowany. Posiada autorytet moralny i historyczny- interpretuje i wartościuje. Narracja dominuje nad słowem postaci.
Fikcja łączy się z historią, tłem topograficzno-obyczajowym i cywilizacyjnym. Główni bohaterowie są wpisani we wspólnotę stanową i narodową (przez swych przodków walczących pod Płowcami).
Historia w narracji ujawnia się stopniowo, a początkowo zarysowują ją bohaterowie (Maćko). Narrator na początku tylko wymienia nazwy miejscowości, elemnty stroju postaci. Później objaśnia wydarzenia i działania postaci, wartościuje je i mówi o konsekwencjach (o nikczemności Zakonu nie mówi wprost, wykorzystuje sytuacje, uogólnia wnioski postaci np. rozmyślania de Fourcy’ego przed śmiercią, losy Juranda, wygląd umęczonej Danusi).
Narracja bitwy grunwaldzkiej odwołuje do eposu, kroniki, powieści. Dominuje uwznioślenie i hiperbolizacja. Łączą się: obiektywna relacja zdarzeniowa i reakcja emotywno-wartościująca (patos i metafory). Kulminacją jest zakończenie, nadające wydarzeniu sens sakralny: Więc tobie , wielka, święta przeszłości, i tobie, krwi ofiarna, niech będzie chwała i cześć po wszystkie czasy!

Krzyżacy - język i styl

Posted on wrzesień 7th, 2009 admin No comments

<

Krzyżacy - język i styl

Trudności archaizowania

Nie dotyczyły narracji, ze wględu na przyjętą koncepcję XIX wiecznego punktu widzenia. Sienkiewicz sięgnął do gwary podhalańskiej, uważanej za najpierwotniejszą (podobieństwo Sabały do Maćka), choć autentyczne archaizacje XV wieczne też widać w utworze. Ta ludowość przejawia się również w zachowaniu postaci (Zych daje miskę skrzatom, Maćko ceni wróżbę parskania koni).

Styl rycerski

Widać konwencjonalne formuły (np.ślubów). Inaczej mówią rycerze-wojownicy, inaczej szlachta ziemiańska (Zych), inaczej Hlawa (czechizmy), inaczej Krzyżacy (wtrącenia niemieckie), inaczej opat (łacina, nazwy liturgiczne, cytaty i uczone zwroty, nawiązujące do kazań średniowiecznych czy tekstów żakowskich- element humorystyczny). Język jest komunikatywny, często dosadny. Zależy od charakteru postaci.

Styl obrazowania - eposowy

Porównania homeryckie, składnia retoryczna, apostrofy, paralelizm, mówienie do siebie, rytmizacja.

Stylizacja folklorystyczna

Śpiewanie pieśni - jako cytaty (pieśń Danusi), jako stany psychiczne w chwilach wzruszeń (Zbyszko).