Teatr w Oświeceniu - Franciszek Bohomolec

Decyzją króla zaistniał Teatr Narodowy, dostępny dla wszystkich w roku 1765. Odgrywa on ważną rolę w szerzeniu nowych idei i w walce z kulturą sarmacką. Pierwszy występ to komedia Bielawskiego Natręci. Teatr miał nauczać, propagować publicznie nowe postawy, nowy model społeczeństwa.

Na początku na scenie dominowały komedie Franciszka Bohomolca - jezuity. Komedie miały bawiąc uczyć i dążyć do cnoty. Wykorzystywał on zachodnie wzorce komedii, ale propagował ideały oświeceniowe. Były prawe i poczciwe, lecz nużyły dydaktyzmem. Grywano też komedie Moliera i innych.

MAŁŻEŃSTWO Z KALENDARZA
ośmiesza szlachcica pana Staruszkiewicza, który jest człowiekiem zacofanym i przesądnym, a którego wiedza ogranicza się do informacji zawartych w starym kalendarzu.

PAN DOBRY
komedia, w której autor piętnuje postępowanie szlachcica Hałaśnickiego za jego nieludzki stosunek do poddanych, a stawia za wzór pana Dobrotliwskiego, który traktuje ich niemal po ojcowsku, spiesząc ich z pomocą, gdy potrzebują jej. Wprowadzenie na scenę ludzi z jego gwary było cenną wartością w ówczesnej literaturze.

Bohomolec we wszystkich komediach krytykował sarmatyzm.

Franciszek Dionizy Kniaźniń - twórczość cz. II

DWIE LIPY
prosty, sielski obrazek symbolizuje beznadziejność miłości. Opis dwóch drzew rozdzielonych od siebie rzeką, skłaniających się ku sobie nasuwa obraz nieszczęśliwej miłości. Drzewa nie mogą się dotknąć, podobnie jak mówiący w wierszu Koryl, który myślał o swojej ukochanej Izmenie. Rozpaczał, bo nie mogli złączyć się ze sobą na wieki.

DO WĄSÓW
Kniaźniń zastosował tu słynny gatunek liryczny jakim jest oda. Wąsy są przyczyną westchnień kobiet, zakochują się w nich. Przykładem osób z idealnymi wąsami są rycerze Czarnecki i Jan III Sobieski. Teraz ludzie szydzą z wąsów, ale Kniaźniń nadal je wychwala, sam je posiada i nosi po sarmacku. To właściwie pochwała starych szlacheckich tradycji.

KROSIENKA
Nawiązanie do staropolskiej sielanki, prostota obrazowania, nasycenie rodzimymi realiami. Dziewczyna wyczekuje Filona, tęskni za nim. Gdy go widzi siada do krosienek, by ukryć, że cały czas go wypatrywała.

Wiersze patriotyczne:
DO ZGODY 
DO LITWY
HEJNAŁ NA DZIEŃ 3 MAJA
NA REWOLUCJĘ 1794
MATKA OBYWATELKA - pieśń kołysanka, w której matce marzącej o przyszłości swojego dziecka przychodzi na myśl, że w straszliwej zawierusze historycznej, stępieniu uczuć, może wyrosnąć z niego zdrajca ojczyzny, zbrodniarz. Płacz tej matki jest niejako płaczem całej liryki Kniaźnina spowodowany rozbiorami.

Dramaty:
CYGANIE
MATKA SPARTANKA
TRZY GODY (TROISTE WESELE)
MARYNKI
ZOSINY

Franciszek Dionizy Kniaźniń - twórczość

FRANCISZEK DIONIZY KNIAŹNIŃ (1750-1807)

Poeta blisko związany z rodziną Czartoryskich. Nieszczęśliwie zakochany w Marii Wirtemberskiej, która miała być adresatką jego wierszy miłosnych. Ostatnie lata pogrążony w obłędzie spędził pod opieką przyjaciół. Wiersze Kniaźnina przechodzą ciekawą ewolucję.
Wczesne Erotyki (1779) nawiązują do starożytnej poezji biesiadnej, której mistrzem był Anakreont. Miłość jest w nich okrutną walką, niezasłużonym cierpieniem, które ukoić może tylko dobroczynna moc wina. Przykłady lub parafrazy Anakreontów.
Kniaźniń umiejętnie bawi się tradycyjnymi rekwizytami poezji erotycznej takimi jak: pęta, strzały, pociski, gnoty, kajdany. Często erotyki zbliżają się do barokowego konceptyzmu (paradoksy miłości). Wiele z wczesnych utworów Kniaźnina przyjmuje postać kunsztownych rokokowych miniatur. Oddają one nastrój salonowych gier miłosnych, w których więcej było zabawy niż szczerych uczuć. Miłość Kniaźnina to melancholijne wzdychania, tęsknota, smutek, strach. Zbiór pełen jest też humoru, młodzieńczy charakter.
Po kilkuletnim pobycie w Puławach opublikował kolejne trzy tomiki Poezji, w których widać wyraźne nowy, sentymentalny kierunek jego twórczości. Poeta odrzucił tradycyjny język erotyczny i pod wpływem Karpińskiego zaczął dążyć do “tkliwej prostoty”. O swych uczuciach zaczął pisać w sposób naturalny i bezpośredni. W miejscu mitologicznych ozdób pojawiły się opisy piękna przyrody.

Franciszek Karpiński - liryka patriotyczna

ŻALE SARMATY NAD GROBEM ZYGMUNTA AUGUSTA
wiersz obywatelski po III rozbiorze Polski. Elegia żałobna. Poeta wyraża rozpacz po ostatecznym upadku ojczyzny. Wiersz ma formę apelu do zmarłego króla, którego postać symbolizuje minioną wielkość ojczyzny. W kunsztownych, sześciowierszowych strofach opisuje bezmiar klęsk, które spadły na Polskę. Poeta nie wierzy w odrodzenie państwa. Z wiersza bije atmosfera przygnębienia i rezygnacji. Sarmatom pozostają tylko łzy. Pisze o emigracji, biedzie. Autor składa przy grobie szablę, wesołość, nadzieję i lutnię, pozostają mu tylko łzy.

PIEŚŃ DZIADA SOKALSKIEGO W KORDONIE CESARSKIM
lamentacje wędrownego żebraka, napisał je po I robiorze Polski. Mówi o biedzie, która nadeszła do kraju, o wolności, którą zamknięto w klatce. Mówi, że dawniej król i poddany jedli razem, teraz klęczą u stołu i kości z psami zbierają. Panuje atmosfera smutku i melancholii.

elegia POWRÓT Z WARSZAWY NA WIEŚ
odczucie wartości życia gospodarskiego, surowego, rzeczywistego. Utwór to wyraz żalu za sprzeniewierzenie się instynktowi gospodarskiemu, który kazał żywić się z własnych produktów i pilnować zagonu. Karpiński opuścił stolicę, zawiedziony w nadziejach poprawy swego losu. Motywy autobiograficzne, akcenty antymagnackie.

PODRÓŻ Z DOBIECKA NA SKAŁĘ
wierszowane opowiadanie, ma treść nikłą (wycieczka), szczegółowość narracji, dygresje refleksyjne, przemieszanie momentów patetycznych z błahymi. Karpiński przedstawia kolejne etapy wycieczki, uwzględniając krajobraz. Realizm szczegółów, humor, opowiadanie urywa się nagle.

Franciszek Karpiński - sielanki i liryka miłosna

Twórczość Karpińskiego zebrana jest w 7 tomikach Zabawek wierszem i prozą. Obejmuje sielanki, erotyki, elegie, wiersze patriotyczne i religijne. Tematem większości sielanek jest rozpamiętywanie utraconej miłości, chwil razem spędzonych. Pewne nastroje i przeżycia związane są z przyrodą. Atmosfera codzienności i przeciętności panuje w sielankach, mają one charakter pieśniowy. Charakteryzują się typowymi dla gatunku motywami. Jest to np. skarga pasterza na niewierność kochanki, żal po utracie lub śmierci ukochanego, przekomarzanie się zakochanych. Obecne są w nich rekwizyty pasterskie, bohaterowie noszą konwencjonalne imiona, pejzaż tworzą łąki, strumienie, gaje. Czasami wiersze te przyjmują tonację śpiewaną na kształt arii operowej. Przynależność do gatunku sielanki potwierdza istotna rola przyrody, która staje się nie tylko obserwatorem, ale i uczestnikiem miłosnych scen czy wzruszeń.

LAURA I FILON
Sielanka śpiewana do dziś. Laura idzie na spotkanie z Filonem w nocy, pod jawor. Ma ze sobą maliny i wieniec na głowę. Mówi na głos o tym, jak go kocha. Gdy dochodzi na umówione miejsce Filona nie ma. Czuje się zdradzona. Z krzaków wychodzi Filon i przeprasza. Chciał sprawdzić, czy Laura go kocha. Scena z powszechnego życia.

MAZUREK
Piękność Jacenty jest wysławiona. Pisarz deklaruje, że gotów jest całą noc nie spać przy skarbie takowym, by go ustrzec i rozwija motyw folklorystyczny zakupienia pacierzy przeciwko czarom. Motyw ludowy, melodyjność.

DO JUSTYNY Tęskność na wiosnę.
Wiersz miłosny na pograniczu sielanki (ważna rola przyrody w inspirowaniu wypowiedzi). Zestawia wewnętrzne rozterki zakochanego ze zjawiskami budzącej się do życia natury. W zakończeniu poeta zwraca się do upersonifikowanej Wiosny: “wróć mi urodzaj kochany”. Rozpamiętywanie utraconej miłości. Świat otaczający nie jest zestrojony ze stanami emocjonalnymi człowieka (kontrast). Podmiot liryczny jako gospodarz wychodzący w pole, brak zwrotów do adresatów, zmysł gospodarski, proste słownictwo.

PRZYPOMNIENIE DAWNEJ MIŁOŚCI
Ma ludowe korzenie, oparty na paralelizmach, zdania maksymalnie uproszczone. Brak połączeń między poszczególnymi elementami składowymi. Charakter pieśniowy. Podmiot liryczny wspomina piękne chwile spędzone z Justyną, pod jaworami, przy potoku. Nocne spotkania, o których wiedziało tylko niebo. Wspomina teraz, gdy rozeszli się w gniewie, patrzy na drzewo, gdzie nie ma już znaków. Zostały zniszczone, jest potok, drzewa, a Justyny nie ma. Kochanek rozpacza, sytuacja typowa, mowa potoczna.

Karpiński potrafił pisać o miłości w sposób niekonwencjonalny, prosto, czule i przejmująco. Jest to liryka osobista, intymnych przeżyć.

Franciszek Karpiński - twórczość

FRANCISZEK KARPIŃSKI (1741-1825)

Nazywany “Śpiewakiem Justyny”, “poetą serca”. Jego twórczość najlepiej odzwierciedla nurt sentymentalny (prąd literacki nastawiony na penetrację wewnętrznego, uczuciowego życia bohaterów, pochwała czułości i prostoty, zachwyt nad przyrodą, śpiewność i melodyjność wiersza). Od 1780 Karpiński został sekretarzem księcia Adama Czartoryskiego. Poeta źle się czuł na dworze i po 3 latach wrócił na prowincję.

rozprawka O wymowie w prozie albo wierszu - Karpiński postulował ideał prostoty i wdzięku w składni, doborze wyrazów i obrazowaniu. Trzeba pisać jasno, zrozumiale. Najważniejsza zasada to prostota, wzorem ma być natura. Są trzy źródła poezji: 1. pojęcie rzeczy 2. serce czułe 3. piękne wzory. Programowym wyrazem tego ideału miał być przekład Psalmów Dawida. Kilka psalmów wg Kochanowskiego zatrzymał, ale większość przerobił. Wyrażał się krótko, powściągliwie, bez patosu, popadał w prozaiczność.

PIEŚNI NABOŻNE

Pieśń o narodzeniu Pańskim - refren, strofy, melodyczność, kontrasty, antytezy, oksymorony - przedstawiają cud Bożego Narodzenia. Prostota słownictwa, rygoryzm, wyrażenia zwięzłe, a szlachetne.

Pieśń poranna wielbiąca Boga i jego wielkość, obrazy mają charakter ogólny: zorza polarna, ziemia, morze, niebo, człowiek.

Pieśń wieczorna uczucia proste i rzetelne, akt wiary w dobroć i opiekę boską. Bóg u Karpińskiego nie jest groźny, nie wnosi atmosfery strachu i grozy, jest sprawiedliwy i miłosierny.

Realizm krytyczny (dojrzały)

REALIZM DOJRZAŁY ma swoje źródło francuskie: Balzac (twórca realizmu poprzez cykl powieści pt. Komedia ludzka, Ojciec Goriot itp.), Stendhal (Czerwone i czarne), Rosja: Lew Tołstoj Anna Karenina, A. Czechow (nowelistyka, dramat Wiśniowy Sad, Wujaszek Wania, I. Turgieniew. W Polsce: J.I. Kraszewski- prekursor realizmu, w latach 70. napisał cykl powieści ludowych Chata za wsią, Budnik, Historia kołka w płocie, Ulana. Tworzyli w Polsce też Bolesław Prus (Lalka), Eliza Orzeszkowa i częściowo jako nowelista Henryk Sienkiewicz.

Realizm czysty nie pojawia się w Polsce, istnieje razem z nurtem tendencyjnym, naturalistycznym, impresjonistycznym (modernistycznym). Podstawową zasadą przedstawiania świata jest iluzja rzeczywistości, oparta o odpowiedni dobór faktów, dzięki ktorym czytelnik może weryfikować prawdę. Tworzy język komunikatywny, daje język potoczny (chłopi, inteligenci). Realizm łamał konwencje artystycznego stylu. Stało się to powodem przeźroczystości, niewidoczności języka. Uwaga odbiorcy została skierowana na to, co się mówi, a nie jak się mówi. Realizm kładzie nacisk na poznawcze możliwości człowieka.
Powieść jest typowa - to najczęściej reprezentatywność zjawisk, postaci. Zakłada, że człowiekiem kierują prawa socjalne i biologiczne, w związku z tym człowiek jest pojmowany jako przedstawiciel gatunku, który realizuje w swoim życiu zbiorowe potrzeby. Ma wyraźne wnętrze, osobowość. Najczęściej pojawia się na tle środowiska.
Typowość łączyła się z panoramicznością. Świat jako panorama, co najważniejsze jest przedmiotem opisu. Narrator w prozie jest wszechwiedzący, przyjmuje postawę humanistyczną. Jego cechą jest głęboka postawa moralna obok bardzo dobrej wiedzy na tematy społeczne i przyrodnicze. Narrator próbuje być bezstronny w ocenie zjawisk, postać literacka wypowiada pewne prawdy.

Powieść realistyczna jest powieścią “wielkich pytań”, nie ujmuje rzeczywistości wycinkowo. Stawia pytanie jakie jest społeczeństwo, które nie wyzbyło się romantyzmu (Lalka), jakie jest społeczeństwo popowstaniowe. Dążenie do realizmu, do wydobycia z dzieła cech prawd socjalnych, ale też unikanie wewnętrznej prawdy psychologicznej człowieka. Oznaczało to odcięcie się od tendencyjności. Realiści próbowali odpowiedzieć na pytanie: w jakiej mierze nacisk wywiera na człowieka środowisko. Jak mówić o tym, co człowiek czuje? Stosowano mowę pozornie zależną. narracja wzbogacona o dialogowość. Postać charakteryzuje się w dialogu lub jest charakteryzowana. Świadomość historyczna polegała na tym, że pisarze umieli pokazać procesy społeczno-historyczne czasu, który opisywali.
Realizm był strukturą wielopoziomową, wieloznaczeniową. Koniec lat 80. to również zapowiedź tzw. uzewnętrznionej prozy młodopolskiej. Proza młodopolska sięga genetycznie do prozy zachodniej: francuskiej. Jej cechą będzie symbolizm, impresjonizm, dekadentyzm. Wchodzą one w obręb realizmu dojrzałego, powieść jest wielopoziomowa. Powieść dojrzałego realizmu przyjmuje cechy powieści lirycznej, ma to swoje konsekwencje: zanika klasyczna fabuła, kompetencje autora powoli się kurczą, na rzecz mowy postaci.

Przełom antypozytywistyczny 1880-1890

Około roku 1880 pojawiały się w prasie głosy świadczące o kryzysie poglądów dotyczących literatury, nastąpiła krytyka literatury tendencyjnej. Po 16 latach okazało się, że postulaty stawiane literaturze nie znalazły realizacji w życiu- trzeba było szukać nowych sposobów. Ten moment załamania, rozczarowania nazywany przełomem antypozytywistycznym.

Już w roku 1872 pojawiły się artykuły mówiące o kryzysie literatury tendencyjnej (A. Świętochowski Dumania pesymisty, J. Kaliszewski Pamiętnik sceptyka).

Moment przełomu miał związek z sytuacją psychologiczną i społeczną królestwa polskiego. Rozwija się psychologia jako nauka: Kim jest człowiek jako osobowość psychiczna? Pada hasło, iż rozwój ludzki jest nieograniczony w poznawaniu i działaniu. Jednocześnie w latach 80. pojawiają się przejawy zainteresowania filozofią Nietzschego Poza dobrem i złem. Dzieło to burzy dotychczasowy porządek, stwarza hasło: Bóg umarł, żyje człowiek.

Pojawiają się nowe czasopisma:
PRAWDA - A. Świętochowski
WĘDROWIEC -  J. Unger
GŁOS -  Popławski, Schonmam i inni
NIWA - Wiestochorist
ŻYCIE - Z. Przesmycki

Przedstawiciele lat 80. wydali walkę programowi literatury tendencyjnej. Zaczęli afirmować prozę realistyczną. Początek dał A. Sygietyński Nasz ruch powieściowy 1884 gdzie zarzucił literaturze tendencyjnej to, że jest publicystyczna, reportażowa, pozbawiona walorów estetycznych. Pozbawiona jest obiektywizmu. Mówił o tym również A. Świętochowski w Liberum veto.
Przykładem dla nich dzieła estetycznego i realistycznego była Pani Bovary. Flaubert był ceniony za zerwanie z subiektywistyczną koncepcją narracji. Narrator już nie narzuca odbiorcy swojego punktu widzenia. Autor przedstawia typowy fragment rzeczywistości.