Młoda Polska - teoria symbolizmu

Młoda Polska - teoria symbolizmu

- negacja elementów intelektualnych na rzecz duszy, intuicji, uczucia, podświadomości
- odrzucenie pojęciowego, abstrakcyjno-logicznego sposobu wypowiadania się
- opis zastąpiony przekazaniem wzruszenia, jakie rzeczy wywołuja (Przybyszewski)
- zamiast toku narracyjno-dyskursywnego- obraz, symbol, który wywoła odpowiedni nastrój
- symbol, a nie alegoria, bo on jest równoważnikiem jakości dokładnie nie zbadanych, nie mających konkretnego odpowiednika językowego (jakości mistyczne, idealistyczne, stany podświadomości, nastroje).

Zwolennicy symbolizmu francusko- beligijskiego kładli nacisk na wywołanie odpowiedniego wrażenia, Przybyszewskiemu chodziło głównie o wyrażenie siebie:
- oddawanie uczuć, myśli, wrażeń, snów bezpośrednio- tak jak się w duszy pojawiają, bez logicznych związków, ale w gwałtownych przeskokach i skojarzeniach
- bezpośrednio znaczy przy pomocy obrazów, ale są to niekontrolowane wizje, a nie system wypracowanych środków sugestywnego oddziaływania

Faworyzowaną formą skojarzeń była synestezja- transpozycja wrażeń:
- od psychofizjologicznego zjawiska audiotion coloree (barwne słyszenie) - osobnik, słysząc dźwięk, widzi kolor i odwrotnie
- od doktryny szwedzkiego mistyka XVIII w. Emanuela Swedenborga- wszystko w naturze sobie odpowiada (idea rozpowszechniona przez Baudelaire’a)
- najbardziej znana jako zmysłowy epitet - pojęcie abstrakcyjne (np. niebieska melodia)
Chodziło o stworzenie nowego języka, różnego od mowy potocznej.

W dramacie też nieważne jest przedstawienie środowiska i akcji. W zamian autor wydobywa momenty, które miały wywołać odpowiedni nastrój wśród publiczności. Zamiast monologu- konkretne postacie symbolizujące konflikty wewnętrzne (Przybyszewski O dramacie i scenie).

Opozycja wobec nowej poetyki
Zarzucano odejście od logiki, co utrudnia rozumienie utworu. Nowatorstwo wersyfikacyjne (wiersz wolny) nie wzbudzało dyskusji (przeciwnie niż we Francji, gdzie dotąd były silne rygory).

Brzozowski a Świętochowski - atak Brzozowskiego i Ikrzykowskiego na symbolizm

Aleksander Świętochowski w “Prawdzie” krytykował wzrastającą samodzielność słowa, które traci znaczenie (tworzono neologizmy, wykorzystywano wartości muzykalne słowa) oraz koncepcję języka poetyckiego innego niż komunikatywny.

Stanisław Brzozowski odpowiedział spokojnie w “Głosie”- podkreślił konieczność nowego odbioru sztuki, aktywnego (czytanie=twórczość); sztuka chroni od kompleksów, bo można się dzięki niej wypowiedzieć, poznać i opanować.
Po obronie nowej poetyki Brzozowski zweryfikował swoje poglądy i przeszedł na drugą stronę:
- krytyka symbolizmu w dramacie: narzucania nastroju, myślenia obrazami
- symbolizm to nonsens estetyczny, który prowadzi do konwencjonalizmu i manieryzmu
- wypowiedział się na temat ten w książce Legenda Młodej Polski (1910)

Ikrzykowski krytykował symbolizm za podstawę filozoficzną (idealizm typu platońskiego) i poetykę (szablonowe transpozycje i rekwizyty poetyckie- te stereotypowe maniery zauważył też Miriam).

Zenon Przesmycki był od początku entuzjastą Maeterlincka (belgijski symbolista, dramaturg). Ignacy Matuszewski zauważył odmienność dramatu nastroju od dawnego dramatu charakterów lub intrygi, ale nie zachwycał się.
Inni byli jawnie przeciwni, krytykując symboliczną wieloznaczność i zestawienie szeregu pozornie niepowiązanych analogii, mających naprowadzić czytelnika na pewien typ wzruszeń, synestezję.

Przybyszewski i Brzozowski byli zwolennikami “ostrych” wartości estetycznych (Nietzcheańskie pisz krwią). Krytykowali łagodną atmosferę snu, monotonność dramatów. Przybyszewski docenił jednak próby oddawania stanów duszy bez związku przyczynowego, tak jak się bezpośrednio jawią. Brzozowski do końca był niechętny, bo sam postulował sztukę jako źródło mocy dla wszystkich dusz, chciał nowego, twardego okresu.

Spór o Wyspiańskiego
Aleksander Świętochowski doceniał talent Wyspiańskiego, ale krytykował nierozumiałość.

Atak nastąpił dwa lata po śmierci artysty: Poezja i poeci Prusa oraz kampania Weyssenhoffa:
- brak jasno sprecyzowanej myśli
- przewaga pierwiastków emocjonalnych nad intelektualnymi
- Weyssenhoff: myślenie obrazami, ekwiwalent sceniczno-obrazowy zamiast monologu, luźny sposób umieszczania obok siebie scen i osób, synkretyzm kulturowy, nowatorska wersyfikacja, zasada sugestii (”oczadzanie)

Wielu broniło Wyspiańskiego, choć niewielu broniło nowej poetyki. Ignacy Matuszewski skoncentrował się głównie na odparciu zarzutu naśladowanictwa u Wyspiańskiego.

Młoda Polska- programy i spory o kształt artystyczny dzieła literackiego

Młoda Polska- programy i spory o kształt artystyczny dzieła literackiego

Przeciw realizmowi

Krytykowano mimetyzm, naukowy obiektywizm, zainteresowanie światem zewnętrznym (na rzecz fascynacji pojęciami idealistycznymi, jak wieczność, nieskończoność oraz psychika), panowanie intelektu (na rzecz stanów nieświadomości - somnambulicznych, halucynacji, snu).
Już w latach 80. krytykowano realizm (Jellenta), choć pojawiły się też głosy stanowiące apologię realizmu jako prawdy (Zapolska o powieści Aleksandra Mańkowskiego Pan Wojciech).

Nowa koncepcja powieści

Nowy program zaproponowała Maria Komornicka we wstępie do Szkiców (1894), ale ponieważ była młoda, przeszło to bez echa (odrzucała akcję, intrygę, drobiazgową analizę, obserwację tła).
Drugi był program Przybyszewskiego, jako przedmowa do De profundis (1895):
- chodzi mu o manifestację czystego życia duszy, stanu somnambulicznej ekstazy
- akcja to tylko kulisy duszy, życiu wystarczy myśl, by płodzić konflikty
- na ludzi patrzy z punktu widzenia: czy objawia się w nich życie duszy, czy nie.
Awangardowa powieść XX w. ograniczy akcję i fabułę na rzecz podświadomości.

Ludwik Krzywicki, krytykując nową powieść, trafnie określił jej cechy:
- odejście od obiektywnej narrracji 3-osobowej na rzecz narracji “pamiętnikarskiej”
- brak wszechwiedzącego narratora

W 1903 r. Stanisław Brzozowski skrytykował Sienkiewicza wg wytycznych Przybyszewskiego:
- opozycja dusza-mózg, pierwiastki irracjonalne- pierwiastki intelektualne
- brak przedstawienia prawdziwej duszy, jest tylko uspołeczniona powierzchnia
- zdania są proste i logiczne, bo nie ma czynników, które by je rozsadziły
- za dużo uwagi poświeconej fabule, mającej zaciekawić czytelnika
- podważa celowość epickiego sposobu narracji

Ignacy Matuszewski wiele razy wypowiadał się pośrednio na temat prozy:
- luźna kompozycja Popiołów wynika z wtargnięcia żywiołu lirycznego do epiki
- czytelnik musi uzupełnić luki fabularne pracą wyobraźni

Karol Ikrzykowski Szaniec Pałuby:
- posługuje się tematem, ale punkt ciężkości leży w warsztacie poetyckim
- rozbija iluzję prowadzonej akcji, komentując sposób jej przebiegu
- celem jest skupienie uwagi na psychologicznej stronie przedstawianych zdarzeń

Programy i dyskusje literackie okresu Młodej Polski - spór o cele sztuki

Programy i dyskusje literackie okresu Młodej Polski - spór o cele sztuki i o jej stosunek do społeczeństwa

Pierwsze wystąpienia Miriama

Nowym zadaniem było przekonanie społeczeństwa o ważności problemu sztuki. Tym bardziej, że Prus i Świętochowski byli raczej orędownikami rozwoju wiedzy i faworyzowania uczonych.
Czasopisma poświęcone sztuce i literaturze miały początkowo duże problemy:
- Zenon Przesmycki Nasze zamiary (”Życie” warszawskie, 1887): potrzeby estetyczne społeczeństwa są równie silne, jak potrzeby materialne i moralne, część czasopisma miała być poświęcona nauce i faktom społecznym
- Przesmycki musiał wystąpić z “Życia” w 1888 r., pismo wychodziło do 1891 r.
- cykl artykułów polemiczno-programowych Harmonie i dysonanse Przesmyckiego (pod pseudonimem Jan Żagiel w “Świecie” krakowskim 1891r.); literatura ma własny cel, a nie jest tylko narzędziem do przeprowadzania jakichś idei.

Co to jest sztuka?

Edward Abramowski Co to jest sztuka? (1898 “Przegląd Filozoficzny”):
- dyskusja nad książka Lwa Tołstoja Czto takoje iskusstwo?, który potępiał sztukę, która zastapiła ideał moralności ideałem piękna, przyjemności (Faust i IX Symfonia Bethovena); wolał zniszczyć całą sztukę, niż tolerować tę “demoralizującą”- przeciwwaga dla poglądów Nietzschego i tendencji separujących etyke od sztuki.
- Abramowski dyskutuje na temat estetyki, nie zajmując sie wiele etyką
- program estetyczny: autonomia sztuki, antyutylitaryzm, indywidualizm, antyintelektualizm, podniesienie wartości intuicji tworzącej dzieło, antymimetyzm
- ta naukowa rozprawa wyprzedziła krzykliwy manifest Confiteor Przybyszewskiego

Stanisław Przybyszewski

Przybyszewski uczynił krakowskie “Życie” pismem głównie literacko-artystycznym. W pierwszym numerze 1899 r. umieścił Confiteor:
- skrajny indywidualizm, odrzucający reguły narzucane przez umowę społeczną
Artysta odtwarza zatem życie duszy we wszystkich przejawach; nic go nie obchodzą ani prawa społeczne, ani etyczne, nie zna przypadkowych odgraniczeń, nazw i formułek…
- jedyną twierdzą indywidualizmu jest sztuka, która nie może być ujęta w żadne karby
- sztuka została zidentyfikowana z absolutem jako odbicie absolutu-duszy
- artysta to kapłan, mag, metafizyczna siła, przez którą aboslut przejawia się- ma więc prawo do zupełnej swobody artystycznego wypowiadania się

W artykule “O nową sztukę” (”Życie” 1899) Przybyszewski rozwinął swe postulaty- wartości intuicyjno-podświadome (dusza) wywyższył nad intelektualne (biedny mózg).

Ignacy Matuszewski w artykule Sztuka i społeczeństwo poparł rozumienie sztuki jako celu samego w sobie i przybliżył ją odbiorcom, ilustrując przykładami. Polemizował z nim Piotr Chmielowski:
- hasło uznał za prawdziwe tylko jako nakaz bezinteresownego ukochania piękna, nie poddawania sztuki pod wpływy zewnetrzne
- krytykował buńczuczne okrzyki Przybyszewskiego, który skopał najwyższe ideały

Polemika z Przybyszewskim

Najbardziej atakowano deprecjonowanie roli mózgu, amoralność i aspołeczność.
Ks. Jan Pawelski w “Przeglądzie Powszechnym” zaatakował: postulat przedstawiania stanów podświadomych, stanów neurastenicznych, fascynację złem.
Ludwik Krzywicki O sztuce i nie-sztuce (”Prawda”):
- sympatyzuje z tym, co burzycielskie i antymieszczańskie, ale denerwują go hasła aspołeczne, bo sztuka wyrosła z ducha mieszczańskiego
Najostrzejsza krytyka to cykl Porachunki A. Sygietyńskiego (”Gazeta Polska” 1899). Andrzej Niemojewski (Prorok wykolejeńców “Głos” 1902) atakował jego amoralność życiową.

Tylko z tym, że sztuka nie powinna być tendencyjna zgadzają się wszyscy.

A.Górski (Młoda Polska) opowiadał się za teorią “nagiej duszy”, ale nie do końca zgadzał się z poglądami Przybyszewskiego. Wątpliwości zawarł w artykule Spowiedź poety (”Życie” 1899):
- tytułem nawiązał do Confiteor, ale dotyczy listów Słowackiego
- Górski podkreśla “zmysł moralny” wielkich romantyków i ich łączność z ludem
- zaznacza się nowy nurt, oparty na polskich tradycjach romantycznych

“Krzyżacy” narrator i narracja

“Krzyżacy” narrator i narracja

Narrator odautorski jest wszechwiedzący, zdystansowany. Posiada autorytet moralny i historyczny- interpretuje i wartościuje. Narracja dominuje nad słowem postaci.
Fikcja łączy się z historią, tłem topograficzno-obyczajowym i cywilizacyjnym. Główni bohaterowie są wpisani we wspólnotę stanową i narodową (przez swych przodków walczących pod Płowcami).
Historia w narracji ujawnia się stopniowo, a początkowo zarysowują ją bohaterowie (Maćko). Narrator na początku tylko wymienia nazwy miejscowości, elemnty stroju postaci. Później objaśnia wydarzenia i działania postaci, wartościuje je i mówi o konsekwencjach (o nikczemności Zakonu nie mówi wprost, wykorzystuje sytuacje, uogólnia wnioski postaci np. rozmyślania de Fourcy’ego przed śmiercią, losy Juranda, wygląd umęczonej Danusi).
Narracja bitwy grunwaldzkiej odwołuje do eposu, kroniki, powieści. Dominuje uwznioślenie i hiperbolizacja. Łączą się: obiektywna relacja zdarzeniowa i reakcja emotywno-wartościująca (patos i metafory). Kulminacją jest zakończenie, nadające wydarzeniu sens sakralny: Więc tobie , wielka, święta przeszłości, i tobie, krwi ofiarna, niech będzie chwała i cześć po wszystkie czasy!

Krzyżacy - język i styl

Krzyżacy - język i styl

Trudności archaizowania

Nie dotyczyły narracji, ze wględu na przyjętą koncepcję XIX wiecznego punktu widzenia. Sienkiewicz sięgnął do gwary podhalańskiej, uważanej za najpierwotniejszą (podobieństwo Sabały do Maćka), choć autentyczne archaizacje XV wieczne też widać w utworze. Ta ludowość przejawia się również w zachowaniu postaci (Zych daje miskę skrzatom, Maćko ceni wróżbę parskania koni).

Styl rycerski

Widać konwencjonalne formuły (np.ślubów). Inaczej mówią rycerze-wojownicy, inaczej szlachta ziemiańska (Zych), inaczej Hlawa (czechizmy), inaczej Krzyżacy (wtrącenia niemieckie), inaczej opat (łacina, nazwy liturgiczne, cytaty i uczone zwroty, nawiązujące do kazań średniowiecznych czy tekstów żakowskich- element humorystyczny). Język jest komunikatywny, często dosadny. Zależy od charakteru postaci.

Styl obrazowania - eposowy

Porównania homeryckie, składnia retoryczna, apostrofy, paralelizm, mówienie do siebie, rytmizacja.

Stylizacja folklorystyczna

Śpiewanie pieśni - jako cytaty (pieśń Danusi), jako stany psychiczne w chwilach wzruszeń (Zbyszko).

“Krzyżacy” Sienkiewicza - problemy gatunkowe

“Krzyżacy” Sienkiewicza - problemy gatunkowe

“Krzyżacy” mają strukturę eposu, ale powieść cechuje synkretyzm gatunkowy:
- świat epopei to bohaterska  przeszłość narodu (początek i szczyt narodowej historii) XV w. kształtowanie narodu, postaci zakładają lub odnawiają rody
- autor to człowiek mówiący z szacunkiem o przeszłości dla niego nieosiągalnej
- przeszłość nie wiąże się z teraźniejszością, jest od niej oddzielona. Od klęski Krzyżaków pod Płowcami opowiedzianej przez świadka, 100-letniego chłopa spod Łęczycy, do wyjazdu ostatniego mistrza z Malborka, czego świadkiem był Zbyszko
- epopeja jest ściśle związana z ziemią, jako źródło życia i matka
- podobieństwa do epopei homeryckich - rzeź na zamku w Szczytnie jak rzeź zalotników w Odysei , pojedynek Zbyszka z Rotgierem
- monumentalne sposoby obrazowania i stylu- głównie epizod grunwaldzki
- rytmizacja, scena śmierci Zygfryda, atak piechoty chłopskiej pod Grunwaldem
- powieść jest nastawiona na teraźniejszość, ma tendencje poznawcze, zawiera żywioł śmiechu i parodii
- tradycyjne schematy romansowe i przygodowe: porwanie, poszukiwanie, ucieczka, walka
- pierwiastki przygodowe są osłabione, bo postacie historyczne są poza planem powieści

Problematyka nowel Orzeszkowej

Problematyka nowel Orzeszkowej

A…B…C

W twórczości nowelistycznej Orzeszkowej często pojawiają się tematy dotyczące problemów ludzi najuboższych, wzgardzonych przez otoczenie czy potępionych przez prawo. W tym utworze można odnaleźć analogię do życia autorki. Założyła ona w Wilnie polską księgarnię, zamkniętą zaledwie po 3 latach działalności przez władze rosyjskie, a sama została objęta nadzorem policyjnym i zmuszona do pozostania w obrębie granic miasta. Główna bohaterka noweli, Joanna Lipska, to młoda, zaradna dziewczyna, która będąc w trudnej sytuacji materialnej, decyduje się pomagać swemu bratu. Znajduje zajęcie, które sprawia jej ogromną radość i zapewnia skromne źródło utrzymania. Ucząc dzieci języka polskiego narusza jednak zakazy władz pruskich i zostaje postawiona przed sądem. Nowela ta porusza dwa istotne problemy- problem emancypacji kobiet i wątek patriotyczny. Problematykę emancypacji wyraża Joanna, która staje sie symbolem nowych kobiet- wykształconych, samodzielnych, pracujących zawodowo. Wątek patriotyczny może nie być oczywisty - panowała cenzura. Akcja opowiadania rozgrywa się w zaborze pruski, jednak autorka miała na myśli zabór rosyjski, w którym panowała rusyfikacja. Joasia ucząc dzieci okazuje się patriotką, która broni polskości. Tematem noweli staje się walka o polską oświatę pod zaborami.

Dobra Pani

Nowela porusza istotny problem filantropii. Popularna w II poł. XIX wieku idea dobroczynności została przez niektórych zamieniona w formę bez treści, dla tytułowej bohaterki filantropia ma potwierdzić prawdziwość jej wyobrażeń o własnej szlachetności. Krzycka w rzeczywistości nie pomaga a krzywdzi innych, przysparzając im cierpień, czy wręcz rujnując im życie (Czernicka marzyła kiedyś o wykształceniu a skończyła jako garderobiana). Pani Ewelina swą filantropijną działalnością zagłusza jedynie nudę i ulega zachciankom. Ich ofiarą padła właśnie Helenka. Rzekoma dobroczynność wielkodusznej pani Eweliny naznaczyła dzieje Helenki piętnem tragizmu.

Gloria victis

Opowiadanie głosi pochwałę powstania jako walki koniecznej, umacniającej byt narodowy. Tekstem tym Orzeszkowa zabiera głos w dyskusji toczącej się po 1864 r. na temat oceny powstania. Uważa ona, że walka była potrzebna, a nawet- że w planie moralnym Polacy odnieśli zwycięstwo. Bardzo wymowne jest zakończenie, gdzie zamiast czasu szepcącego “vae victis- biada zwyciężonym” pojawia się niosący nowe hasło “gloria victis- chwała zwyciężonym”. Autorka dokonuje sakralizacji walczących, przedstawia ich jako wielkich bohaterów. Tarłowski jest każdym, reprezentantem sił całego narodu, który zrywa się do walki bez sił fizycznych, ale z niezwykłą siłą serca. Anielce przypada w udziale los tysięcy Polek, które po upadku powstania opłakiwały swoich mężów, ojców, braci. Mogiła powstańców, nad którą szumią drzewa, ma znaczenie symboliczne - podobnie jak w “Nad Niemnem” jest znakiem poświęcenia życia i miłości ojczyzny.

Tadeusz

Orzeszkowa w utworze koncentruje się na smutnym losie dzieci chłopskich, pozostawionych najczęściej bez opieki i pozbawionych edukacji. Zagadnienie to przedstawia na losie małego Tadeusza. Chłopiec jest szczęśliwy i kochany przez rodziców, ktorzy jednak mogą mu zapewnić niewiele poza swoją miłością. Klemens i Chwedora to najmici. Nie posiadają własnej ziemi i muszą pracować dla dworu. Z tego powodu nie poświęcają dziecku należytej uwagi. Pisarka w swoim opowiadaniu opisuje rzeczywistość z perspektywy dziecka. Chłopiec jest spokojny i zadowolony, życie sprawia mu radość. Orzeszkowa nie opatruje tragicznego losy Taduesza krytycznym odautorskim komentarzem. Określenie tego, kto odpowiada za śmierć chłopca pozostawia czytelnikowi. Opowiadanie staje się oskarżeniem panującego układu stosunków społęcznych o śmierć chłopskiego syna, ofiarą pada niewinna istota. Cały świat pozostaje obojętny na jego los.

Powstanie styczniowe w Pozytywizmie

Powstanie styczniowe w Pozytywizmie

Utworem mówiącym o odradzaniu się Polski z popiołów wojny jest wiersz Felicjana Faleńskiego “Morituri te salutant”. Łaciński tytuł oznacza okrzyk gladiatorów rzymskich wchodzących na arenę: “Idący na śmierć pozdrawiają Cię”. Autor porównuje los powstańców wyruszających do walki z życiem gladiatorów. Chce w ten sposób podkreślić, jak tragiczne było ich przeznaczenie i nikłe szanse na szczęśliwy powrót. Jednak w wierszu znowu możemy dostrzec romantyczną wiarę w słuszność decyzji. Uczestnikom powstania pozostaje nadzieja na odzyskanie niepodległości, na lepszą przyszłość, jeśli nie dla nich, to dla młodego pokolenia. Ta myśl dodaje im sił w nierównej walce o swoje ideały.

Powstanie styczniowe obecne jest też w powieści “Nad Niemnem” Elizy Orzeszkowej. Pojawiają się różne postawy odnośnie powstania styczniowego. Ogromną rolę spełnia zbiorowa mogiła powstańcza  w korczyńskim lesie, gdzie spoczywają Andrzej Korczyński oraz Jerzy Bohatyrowicz. Żona Andrzeja stale pielęgnuje pamięć o swym poległym mężu, jest dumna z jego bohaterstwa jednak ich syn Zygmunt całkowicie nie inetersuje się losami narodu- wyrósł na kosmopolitę i egoistę. Wszyscy bohaterowie, którzy brali udział w powstaniu styczniowym, a także ci, którzy pielęgnują o nich pamięć są bohaterami pozytywnymi. Powieść powstała w 25 rocznicę powstania, dlatego też tak często pojawia się w utworze wątek powstańców, a symboliczna Mogiła jest mostem porozumienia między Korczyńskimi a Bohatyrowiczami. I choć powstanie upadło, nigdy nie było klęską i błędem - było jednym z najszlachetniejszych cech i dążeń polskiego narodu.

Innym uwtorem skupiającym się wokół powstania styczniowego jest opowiadanie Elizy Orzeszkowej “Gloria victis”, utrzymane jest ono w konwencji baśniowej. Leśne drzewa, przyroda są świadkami walk, cierpień i nadziei. Tu stoczyła sie bitwa tragiczna dla dwóch przyjaciół Jagmina i Marysia Tarłowskiego. Ci młodzi ludzie to niewinne ofiary powstaniowej zawieruchy. Autorka dostrzega ich poświęcenie, a Aniela osamotniona jest symbolem wszystkich ludzi, którym powstanie styczniowe odebrało nie tylko bliskich, ale też nadzieje. Po wielu latach w tym miejscu powstała symboliczna mogiła, nad którą wiatr szeptał: “Gloria victis- chwała zwyciężonym”. W ten sposób Orzeszkowa ukazała dziejowe znaczenie czynów powstanców, ocena jej jest pełna sentymentu do narodowych świętości.