-
Poezja świecka XV wieku cz. II
WIERSZ O ZABICIU ANDRZEJA TENCZYŃSKIEGO po roku 1461
A. Tenczyński niezadowolony z wykonanej reparacji swej zbroi przez płatnerza Klemensa wszczął kłótnię i pobił go dotkliwie. W odwecie został zamordowany przez mieszczan krakowskich, pomimo że ukrył się w zakrystii kościoła Franciszkanów. Sześciu sprawców skazano na ścięcie. Utwór o radykalnie antymieszczańskim wydźwięku odzwierciedla nasilające się konflikty mieszczańsko-szlacheckie.
Postać Tenczyńskiego wyidealizowana „człowiek dobry”. Do mieszczan autor odniósł się z nienawiścią i pogardą „chłopy”, porównał ich do psów. Starał się uwydatnić okrucieństwo mieszczan, kłamliwe oszczerstwa. Potoczny język pełen prozaizmów, wulgaryzmów. Wykrzyknienia podnoszą emocjonalną atmosferę. Celem jest ukazanie niegodziwości mieszczan, szczegóły zabójstwa wzbudzają grozę i oburzenie, uwydatniają kontrast między szlachtą a mieszczaństwem.
-
Poezja świecka XV wieku cz. I
WIERSZ SŁOTY O CHLEBOWYM STOLE (O ZACHOWANIU SIĘ PRZY STOLE) 1415r.
Tekst z początku XV w., panował wtedy Władysław Jagiełło, ale to nie z jego dworu Słota brał przykład, gdyż w Polsce dwór nie przywiązywał wagi do etykiety. Brał za przykład dwory zachodnie, które kultywowały obyczajowość, a dzięki rycerzom wykształciły się formy biesiadowania u nas.
Utwór perswazyjny, tłumaczy jak postępować, daje wskazówki, krytykuje, ma charakter biesiadny. Pochwała stołu, krytyka niewłaściwego zachowania się niektórych, wskazówki dla panien, hołd dla płci pięknej. Zasadnicze wykroczenia: zasiadanie do stołu z brudnymi rękami, łapczywość i grubiańskie przepychanie się do misy, milczenie, gadatliwość, zajmowanie nienależnego miejsca, panny winny jeść małymi kęsami. Kult kobiet ma swoje źródło w kulcie maryjnym (tak nakazywał kodeks rycerski). Pochwała panien, oddawanie czci kobiecie zasługuje na nagrodę: za sprawą Maryi można uzyskać „dobrą śmierć” gwarantującą wieczną szczęśliwość w niebie. Utwór ma ramy modlitewne, prośba i dziękowanie (inwokacja do Boga, na końcu amen).
SATYRA NA LENIWYCH CHŁOPÓW 1483r.
„Chytrze bydlą z pany kmiecie, wiele się w jich siercu plecie”- teza, zakłada przebiegłość i nieszczerość kmieci, ogólna myśl.
Kmieć-tu wieśniak. Dawniej w XIII i XIV w. słowo to oznaczało dostojników książęcych lub królewskich, w XIV i XV w. określał możną grupę mieszkańców wsi, odpracowywali pańszczyznę.
Opis przebiegłości wieśniaka, wszelkimi sposobami uchylającego się od pańszczyźnianych obowiązków. Zachęta do wzmocnienia nadzoru nad wykonawcami pańszczyzny. Literacki opis postaci- efekt uogólnienia charakterystycznych zachowań i właściwości rodzimych kmieci schyłku średniowiecza. Utwór satyryczny, tendencyjny. Wyszedł ze środowiska szlachty jako przestroga.
-
Poezja łacińska XV wieku cz. III
GAUDE MATER POLONIA…
Autor Wincenty z Kielczy
Utwory hymniczne zaczęły powstawać w Polsce w 13 w. Pierwszym zapewne autorem pieśni tego typu był Wincenty z Kielczy. Przypisuje mu się autorstwo hymnu, sławnego niemal od momentu pojawienia się w obiegu kościelnym, napisanego prawdopodobnie w związku z kanonizacją Stanisława, biskupa krakowskiego (1253 r.)
Autor wychwala podniosłym tonem świętego, uważanego za symbol jedności ojczyzny. Kompozycja (11 strof) jest jasna i przejrzysta. Po inwokacji (1 zwrotka) następuje opis zasług biskupa za życia, a następnie jego cudownego oddziaływania pośmiertnego. Twórca wzywa Kraków, miasto szczycące się przechowywaniem szczątków świętego, do radości i wdzięczności wobec Boga, by wreszcie zamknąć pieśń DOKSOLOGIĄ, czyli pochwałą Trójcy Przenajświętszej. W budowie zwrotek Wincenty z Kielczy nawiązał do wzoru strofy ambrozjańskiej.
Czwarta zwrotka- męczeńska śmierć biskupa
Piąta zwrotka- cudowne zrośnięcie się posiekanych członków przez króla
Szósta zwrotka- wyniesienie Stanisława do królestwa niebieskiego
Siódma, ósma, dziewiąta- o nadprzyrodzonej opiece, jaką otacza swój naród, uzdrawiając chorych, wskrzeszając zmarłych, orędując za swymi podopiecznymi u Boga.
-
Poezja łacińska XV wieku cz.II
CUDOWNE NARODZINY BOLESŁAWA KRZYWOUSTEGO
Księgę pierwszą otwiera epicka pieśń o cudownym poczęciu i narodzinach Bolesława Krzywoustego składająca się z 56 wersów ujętych w 14 strof hymnicznych tzw. ambrozjańskich, o budowie 8a 8a 8b 8b.
Pierwsza strofa zawiera skrót zdarzenia , które za chwilę zostanie przedstawione szczegółowo. Druga- narrator przemawiając do siebie (my) zwraca się bezpośrednio do odbiorców (apostrofa) i usprawiedliwia swój zamiar podjęcia opowiadania: „możemy wam opowiedzieć, jeśli chcecie o tym wiedzieć”. Narrator jeszcze raz przemów podobnie w zakończeniu, aby sformułować cel podjętej przez siebie pracy. Te dwie pierwsze strofy stanowią ogniwo początkowe klamry kompozycyjnej. Narrator stara się zwrócić uwagę odbiorców na siebie. Opowiadanie o cudownym poczęciu Bolesława Krzywoustego obejmuje 9 strof środkowych. Rodzicom przyszłego władcy (Władysław Herman i Judyta) cierpiącym z powodu braku potomka doniesiono, że mogą ubłagać syna u św. Idziego: „Wystarczy odlać ludzką postać i wysłać ją do miejsca kultu znajdującego się w Prowansji” Tak się stało. Drogocenny posąg wraz z darami przekazano przez posłów mnichom klasztoru św. Idziego, którzy swym trzydniowym postem podjętym na Bożą chwałę sprawili, że Judyta poczęła syna. Kiedy posłowie wrócili do kraju zastali królową brzemienną. W taki sposób Władysław i Judyta zostali szczęśliwymi rodzicami.
Treść utworu przywodzi na pamięć opowieść o cudach spełnionych przez świętych. Trudno było o pochwałę wyższą niż sakralizacja narodzin władcy i poddanie go pod opiekę św, Idziego, opiekuna rycerzy. Podniosły ton laudacji podkreśla zapożyczona z liryki liturgicznej hymniczna forma wierszowa. Trzy ostatnie strofy to ogniwo końcowe klamry kompozycyjnej. Narrator formułuje cel pracy: „spisać dzieje tego księcia”.
-
Poezja łacińska XV wieku
TREN ŻAŁOBNY NA ŚMIERĆ BOLESŁAWA CHROBREGO
Autor Gall Anonim
„Tren…” został wkomponowany przez Galla w tekst księgi I Kroniki i nazwany „Pieśnią żałobną”- carmen lugubre. Nazwę tą nadał kronikarz utworowi reprezentującemu gatunek poezji europejskiej zwany planctus (łac. Plango- płaczę). Plankt- pojawił się w łacińskiej twórczości zachodu jako kontynuacja starożytnych pieśni żałobnych, ale też i tradycji judaistycznej, której najwybitniejszym przykładem były „Treny Jeremiasza”. Zawierał wyrazy żywiołowej rozpaczy połączone z pochwałami zmarłego. Rozpacz znajdowała ujście w lamentach, narzekaniach i pytaniach. Takie utwory układano dla zmarłych dostojników świeckich lub duchownych. Należał do nich Lanfrank- biskup Catenbury, którego śmierć uczczono anonimowym poematem „Elegijna pieśń o śmierci Lanfranka”. Utwór prawdopodobnie stał się wzorem dla Galla.
Pieśń liczy 30 wersów, podzielonych na 10 strof trójwersowych, piętnastozgłoskowców. Utwór zyskał postać lirycznego monologu wypowiadanego przez osobę stanowiącą personifikację Polski, wdowy po zmarłym władcy. Źródłem inspiracji mógł być poemat dla Lanfranka, w którym opłakują go wszystkie ziemie (Anglia, Italia, Francja), również biblijne „Treny Jeremiasza”, w których Jerozolima została ukazana pod postacią płaczącej wdowy.
Polska- wdowa lamentuje, zwracając się kolejno do „ludzi wszelkiej płci i wieku”. „wszystkich stanów”, „panów- towarzyszy”, „kapłanów”, „dworzan”, „matron”, wreszcie do wszystkich, wzywa do powszechnego płaczu. Mimo efektów stylizacyjnych przez lamenty wdowy zdają się przebłyskiwać ówczesne realia rycerskiego rytuału pogrzebowego, zdradzające też ślady dawnych obrządków pogańskich. Dotyczy to zwłaszcza teatralnego niemal objawiania żalu, którego przejawem miało być zawodzenie. Zwracają też uwagę pytania: „czemu odszedłeś? Gdzież ta sława wielka?”.
W ostatniej strofie monolog owdowiałej Polski przechodzi niepostrzeżenie w zwrot poety do czytelnika. „Carmen lugubre” Galla jest pierwszym w naszej literaturze ułożonym podniosłym stylem planktem poetyckim, a zarazem utworem wyrażającym w artystyczny sposób uczucia jednostki ludzkiej.
-
Średniowieczne pieśni religijne cz. IV
Pieśni wielkanocne
TRZY MARYJE POSZŁY pieśń oparta o relację Ewangelii wg św. Marka stanowi wierne przeniesienie tekstu w formę wierszowaną. Mamy tu opowieść o wyprawie trzech kobiet z wonnymi olejkami, maściami, o ich niepokoju związanym z ciężkim kamieniem u grobu, o ich zdumieniu i spotkaniu się z aniołem, który objawia im tajemnicę zmartwychwstania. W ten sposób wierni mogli utrwalić sobie podstawową relację o pustym grobie. Pieśń śpiewana do dzisiaj, pochodzi z “Żywota Pana Jezu Krysta” Baltazara Opecia. Dzięki prostej linii melodycznej i zawołaniu Alleluja pieśń przyjęła się w kościele. Utwór posiada liczne analogie niemieckie i czeskie.
Cztery strofy po 5 wersów. Dwa 6zgloskowce, dwa 7zgłoskowce. Rymy parzyste aabb. Zgodny z kanonem ewangelicznym, po każdej strofie wezwanie Alleluja.KRYSTUS ZMARWTYCHWSTAŁ JE najstarsza polska pieśń wielkanocna- trop rezurekcyjny, powstał w wieku XIV, a może nawet wcześniej. Jest przekładem fragmentu pieśni czeskiej. Wzorowana jest na hymnie łacińskim (Bóg wszechmogący). Najdawniejszy jej przekaz został zapisany w 1365r. w Graduale Płockim. Początkowo jednozwrotkowa, rozrastała się o dalsze strofy. Śpiewano ją w czasie Świąt Wielkiej Nocy, zwłaszcza podczas mszy rezurekcyjnej.
Tekst stanowi trop do “Kyrie..”. Prezentuje centralne prawdy o Zmartwychwstaniu. Chrystus rzeczywiście zmartwychwstał, w ten sposób dał wierzącym przykład i nadzieję na powstanie z matwych, aby mogli kiedyś królować z Bogiem. Melodyjny kształt, równa ilość sylab w wersach oraz rym czyniły ją łatwą do zapamiętywania i wykonywania. Stąd jej ogromna popularność.
Rymy parzyste aabb. Na końcu zawołanie “Kyrie eleison”. Pięć wersów pisanych 6zgłoskowcem, w tym trzecu wers 7zgłoskowcem. Zapowiedź spełniona: Chrystus zmartwychwstał, my też zmartwychwstaniemy i będziemy żyć z Bogiem. Dał nam przykład, że tak się stanie.WESOŁY NAM DZIEŃ NASTAŁ trop wielkanocny z 1 poł. XV w., przekład z tropu łacińskiego, prawdopodobnie za pośrednictwem czeskim. Pięć wersów pisanych 7zgłoskowcem, czwarty pisany 8 zgłoskowcem, piąty 9zgłoskowcem. Rymy aa,bbb.
Radość ze zmartwychwstania Chrystusa. Zawołanie do naśladowania Pana, porzucenia grzechów. W ten sposób po śmierci można z Nim wiecznie przebywać. -
Średniowieczne pieśni religijne cz. III
Pieśni maryjne
MOCNE BOSKIE TAJEMNOŚCI anonimowa pieśń o zwiastowaniu Maryji, powstała zapewne w 1 poł. XV w. Twórca zmierzał do sylabicznej budowy, chociaż jej w pełni nie osiągnął. Pięciowersowe i trzywersowe zwrotki w przeważającej części mają wersy ośmiozgłoskowe. Odstępstwa dotyczą zwłaszcza ostatnich linijek krótszych, 6 lub 7zgłoskowych. Tekst jest silnie zrytmizowany, dzięki osiągniętej w dużym stopniu regularności w budowie stroficznej i wersyfikacyjnej oraz zastosowanym rymom, z reguły żeńskim, gramatycznym, dokładnym kojarzącym wersy parzyście. Ze względu na nieparzystą liczbę wersów w strofach rymowaniu nie podlegają ostatnie linie, w których autor umieścił treści szczególnie istotne, warte zaakcentowania.
Boskie tajemnice, które poeta chciał przekazać czytelnikom, dotyczą Maryjej wielebności, czyli wspaniałości, którym dają wiarę nabożni i pokorni chrześcijanie. Podmiot przypomina, że Anioł Gabriel zwiastował Jej wyzwolenie dusz świetych ojców z otchłani, zaś Ona-jak róża czyrwona-obawiała się ogłoszonej przyszłości, ponieważ ślubowała życie w czystości. Anioł pokornie wyjaśnił Maryji, że porodzi Zbawiciela za sprawą Ducha Św. z łaski Bożej. Na te słowa promień z obłoku wypuścił zawsze świecące słońce i gwiazdę, które pokłoniły sie Maryji-najpiękniejszej i najwspanialszej pod każdym względem.
Podmiot nawołuje, by u Maryji szukać milości i wiernie Jej służyć, ponieważ jest Ona między kwiaty kwiat-najdelikatniejsza, najpiękniejsza. Na koniec ujawnia się sam autor, jako ten, który zachęca do szacunku i powierzenia swoich trosk Maryji- obrończyni człowieka. Maryja opisywana jako Lilia, róża, nard. Słońce i gwiazdy są jej podporządkowane, oddają jej hołd. Pochwała wielebności Maryji uwieczniona przez Mistrza Macieja ma na celu zjednać Jej serca ludzi oraz nauczyć ich zaufania i powierzenia swoich trosk.Język:
-fonetyczna postać starpolskiego wyrazu krześcijaństwo, korow(chórów)
-atrakcje leksykalne: przez zapadu-bez zajść; rzecznica -obrończyni; śmierne-pokorne
-dawne złożone formy czasu przeszłego: jest wypuścił, jest rozmawiał
-wyrażenia przyimkowe z dawnym “k”: k niej, k tobiePieśń składa się z części:
Po wezwaniu “wiernego krześcijaństwa” do sluchania, następują 3 strofy wprowadzające w temat, następnie oparta na apokryfach opowieść o cudownym poczęciu Maryi,o jej mlodości, oparta na Ewangelii historia zwiastowania, wariantowe zwrotki pochwalne oraz modlitewne zakończenie.MARYJA, CZYSTE DZIEWICE jest to tzw. pieśń preambuliczna- rymowane wezwanie do wspólnego odmawiania modlitwy “zdrowaś Maryjo” podczas kazania. W praktyce mogła przybierać formę recytacji lub śpiewu, po którym wierni odmawiali wraz z kapłanem polski tekst pozdrowienia anielskiego. Po “Bogurodzicy” jest to najstarsza pieśń maryjna: powstała już w XIV w. na co wskazują liczne archaizmy leksykalne i gramatyczne.
Prośba do Maryji o wstawiennictwo “o wspomoc,na duszy, na ciele wzmoc”. Podmiot twierdzi, że kiedy Maryja się modli to wszyscy święci się modlą, a kiedy milczy, milczy cały świat. Na końcu jest pozdrowienie Maryji słowami archanioła Gabriela. Opętani grzechem, słabościami ludzie proszą i wierzą, że Maryję Jezus wysłucha, bo jest jej Synem.
9 strof 3wersowych, dwa pierwsze pisane 8zgłoskowcem, ostatni 6zgłoskowcem. Rymy potrójne aaa, wpływa to na rytm wiersza. -
Średniowieczne pieśni religijne cz.II
Pieśni pasyjne
POSŁUCHAJCIE BRACIA MIŁA, Żale Matki Boskiej pod krzyżem, Lament świętokrzyski, Stabat Mater Dolorosa, Plankt z 2 poł. XV w.
Utwór ma charakter misterium pasyjnego, może być recytowany, odśpiewywany, a nawet inscenizowany. Utwór rozpoczyna się apostrofą do Maryji-monolog liryczny. Opis sytuacji, sceny ukrzyżowania Jezusa (elementy narracji). Maryja nie zwraca się do Syna jak do Boga, ale jak do synka. Świadczą o tym zdrobnienia “synku”. Matka dzieli się swym cierpieniem, próbuje pogodzić się z okrutnym losem. Pogrążona w bólu zwraca się do Syna:”Synku miły i wybrany, Synku bych cię nisko miała…”. Pragnie ulżyć Mu w mękach, lecz nie potrafi gdyż wisi za wysoko. Następuje apostrofa do archanioła Gabriela. Matka zwraca się do niego z pretensjami, z żalem, rozpaczą. Pokazana jest jako normalna, cierpiąca kobieta. Apostrofa do matek “miłe i żądne maciory”, utożsamia się z nimi. Tylko one mogą ją zrozumieć. Na końcu jest puenta z silnym ładunkiem emocjonalnym, uczucia. Jest to szloch, urwanie:”nie mam ani będę mieć jinego”. Cała wypowiedź jest silnie nasycona emocjami podmiotu (zdrobnienia kontarstują z ostrymi wykrzyknieniami), powtórzenia, rymy parzyste. Wszystkie te zabiegi służą do pełnego wyrażenia żalu, a motyw krwi(charakterystyczny dla epoki) jest symbolem cierpienia, grozy i śmierci.
Motywy:
Mater Dolorosa- stała Matka Boleściwa, pod krzyżem. Archetyp cierpiącego macierzyństwa.
Kanon Niobe- straciła 14 dzieci, ból taki sam jak przy stracie jednego
Doloryzm średniowieczny- cierpienie duchowe i fizyczne
Wypowiedź zwrócona jest:
do młodych, starych->wszystkich ludzi.
do Syna-rozpacz polega na bezsilności.
do Gabriela-przy zwiastowaniu pokora, a tu żal i pretensje.
do matek-bo one ją rozumieją.JEZUSA JUDASZ PRZEDAŁ autor Władysław z Gielniowa. Wiersz ukazuje konsekwencje faktu z życia Jezusa, wskazanego w incipicie: “Jezusa Judasz przedał”. Następstwem zdrady jednego z uczniów Mistrza była męka i śmierć na krzyżu. Podmiot relacjonuje te zdarzenia w fomie liryki narracyjnej, przestrzegając zapisanej w Biblii kolejności zdarzeń. Już na początku wyjaśnia, że oprócz działania Judasza w fakcie umęczenia Jezusa zapisana była wola Ojca. Podmiot wskazuje również cel i sens ukrzyżowania Chrystusa. W I zwrotce przywołana została scena z Ostatniej Wieczerzy. Następnie ukazuje Jezusa podczas dźwigania krzyża, upadku pod jego ciężarem, umieszczenia Zbawiciela między dwoma łotrami.Liryczna relacja zawiera opis zachowania dręczycieli i ukrzyżowanego, podmiot przedstawia również reakcję ludzi i natury po śmierci Jezusa: płacz, zaćmienie słońca, trzęsienie ziemi, kruszenie się skał i otwieranie grobów. Wspomina o obecności i żalu Matki Boskiej, płynięciu z przekłutego włócznią boku krwi i wody. Kolejny etap to troska o ciało zmarłego ze strony Matki i uczniów. Te czynności przypadły na nieszporną godzinę. Wtedy Apostoł Józef z Arymatei wraz z Klemensem wypełnili przewidziane dla takie sytuacji zbowiązania i z szacunkiem złożyli ciało Chrystusa do grobu. Przez cały czas towarzyszyła im Matka Bolesna.
Język:
forma Oćcu (ojcu)
skrócone formy imiesłowów przymiotnikowych np. podniesion, postawion, naśmiewan
przykład 1 osoby l.poj. czasu teraźniejszego: polecaję
zachowane są dawne postacie wyrazów: cirpiał, prześciradło, krześcijani oraz formy liczby mnogiej rzeczowników: krzyżowniki, grzeszniki.17 strof o 13zgloskowej mierze, utwór w postaci wiersza sylabicznego, zwrotki rozpoczyna wyraz Jezus w różnych przypadkach z przewagą mianownika (anafora). QWers
