-
Kochanowski PIEŚNI - “Serce roście…”
Pieśń “Serce roście…” pochodzi z cyklu Ksiąg Pierwszych, jest wprowadzeniem do problematyki tegoż cyklu, na podwalinie systemu stoickiego. Pieśń refleksyjna, uważana za manifest renesansowego optymizmu. Można podzielić ją na dwie części:
- część opisowa (1,2,3) temat przyroda, proces przemian zachodzących w nich
- część refleksyjna (4,5,6) i morał, liryka etyczna, moralna- człowiek i sumienie
Przemiany przyrody mają wpływ na stan ducha i uczucia człowieka. Sam proces odradzania się do życia napawa człowieka wewnętrzną radością. Utwierdza poczucie harmonii i ładu panującego na świecie. Autor prezentuje dwie przeciwstawne postawy ludzkie. Jedna z nich to postawa człowieka szczęśliwego, o czystym sumieniu (war. wewnętrznego spokoju). Osoba taka jest wesoła, otwarta na innych, szczęśliwa. Nie potrzebuje wina, muzyki, śpiewu. Druga postawa to osoba, którą “gryzie mól zakryty”, czyli wszelkie winy leżące na sumieniu. Jest smutna, ponura, bez radości. Sumienie jest tu kryterium określania człowieka. W ostatniej strofie apostrofa do Dobrej Myśli, by nigdy nie opuszczała poety. Połączenie filozofii stoickiej (czyste sumienie implikuje dobrą myśl, człowiek zachowuje równowagę, ataraksję, obojętność, nie musi mieć pałaców, jest szczęśliwy). Stoicyzm pieśni wyraża się w przekonaniu, iż celem życia człowieka jest szczęście, mające swe źródło w czystości sumienia, poczuciu wewnętrznego spokoju i ładu, a także życiu zgodnym z zasadami Cnoty (jest ona jedynym warunkiem, by osiagnąć pełnię szczęścia). Ład i harmonia w naturze pochodzą od Boga, zatem człowiek winien dostosować swe życie do owej harmonii, tak by było zgodne z naturą.
Układ dynamiczny wiersza, 3 strofy o naturze, 3 strofy refleksja o człowieku, 1 morał. Liczne środki stylistyczne: metafory, animizacje (”idą statki i ciosane łodzie”), antropomorfizacje (”ptacy sobie gniazda umyślają”). Liczne kontrasty: zima- wiosna, czyste sumienie- nieczyste. -
W jaki sposób interpretować prozę? Wskazówki
Proza to przeciwieństwo wiersza, to mowa niewierszowana, niewiązana, traktowana często jako mowa naturalna, bezpośrednia. Nie spodziewamy się w niej bogactwa środków stylistycznych, lecz konkretów. Proza często pojawia się w tematach maturalnych, w typowych wypracowaniach szkolnych. Oto 10 wskazówek, które pomogą w lepszym interpetowaniu i analizowaniu epiki.
1. Pamiętaj, by zawsze zaczynać od dokładnego przeanalizowania polecenia.
Jeżeli analizujesz fragment utworu, koniecznie odnoś się również do pozostałej części dzieła. Jeżeli masz porównać dwa fragmenty odpowiedz na pytanie: co je łączy, a co dzieli?2. Staraj się unikać streszczania, przepisywania zbyt długich fragmentów tekstu.
3. Zwracaj uwagę na narrację.
Osoba mówiąca to zarysowana postać, czy tylko głos mówiący? Wypowiada się w pierwszej czy w trzeciej osobie? Czy jest obiektywny, czy subiektywny? Wszechwiedzący, usutuowany wewnątrz świata przedstawionego, czy może poza nim? Jaki jest jego punkt widzenia, wiedza? Jaki ma stosunek do przedstawianej rzeczywistości? Wystarczy odpowiedzieć na te pytania, a już duża część pracy za nami.4. Ważne jest określenie czasu i miejsca akcji.
5. Nie zapominaj o fabule.
Czy wydarzenia ułożone są chronologicznie, a może są samodzielnymi epizodami? Jaki jest układ zdarzeń, kompozycja? Znajdź zawiązanie akcji, punkt kulminacyjny, puentę. Jeśli tekst nie jest fabularny, to określ czy jest np. eseistyczny.6. Przedstawienie, charakterystyka bohatera/bohaterów.
Większość tematów dotyczy właśnie postaw bohaterów, sposobu kreowania postaci. Czy bohater jest pasywny, czy aktywny; główny czy poboczny, jakie ma cechy, motywację działania itp.?7. Warto wypowiedzieć się na temat roli tytułu.
8. Określ język i styl.
Odpowiedz, czy tekst jest suchą relacją, czy może ma charakter emocjonalny (np. w pamiętnikach)? Przyjrzyj się środkom stylistycznym, czy występują w tekście? Jaka jest ich rola? Znajdź słowa klucze, odczytaj ich sens. Zwracaj uwagę na styl: może jest podniosły, może ironiczny? Czy występuje stylizacja językowa?9. Odnajdź nawiązania do innych dzieł.
Zauważasz jakieś nawiązania? Czy są to nawiązania jawne czy ukryte? Czy są nawiązania do biografii autora? Do wydarzeń historycznych? Jaka jest konwencja literacka: realistyczna, groteskowa, a może symboliczna? Jeżeli w tekście pojawiają się charakterystyczne cechy gatunkowe, należy o nich wspomnieć.10. W zakończeniu warto zawrzeć uogólniającą tezę. Wyciągaj wnioski, oceniaj, wyraź swoje zdanie- to zawsze jest cenniejsze niż powtarzanie informacji za analizowanym tekstem.
-
Jak napisać analizę porównawczą ? Wskazówki
Matura pisemna z języka polskiego może zawierać przeróżne tematy- począwszy od łatwych, a skończywszy na skomplikowanych. Często spotykamy tematy, w których pojawia się polecenie “porównaj”. Można porównywać różne aspekty: wizje, obrazy, toposy zawarte w wierszu czy prozie. Nasuwa się pytanie: Jak postępować w przypadku takiego tematu? Oto kilka wskazówek:
1. Analiza porównawcza musi być przeprowadzana równolegle
Co to oznacza w praktyce? To znaczy, że nie można opisywać najpierw jednego tekstu, później drugiego,a na końcu podsumować, porównać własne obserwacje. Taki sposób porównywania nie jest zbyt dobry. Lepiej równolegle opracowywać, obserwować kolejne elementy w obydwu tekstach. Jeżeli są one poetyckie, warto zwrócić uwagę na tytuły, kolejne strofy, ustyowanie podmiotu lirycznego, długość wierszy. Jeżeli teksty są różnorodne (wiersz i proza) porównujemy ze sobą cząstki składowe strofa- akapit.
2. Trzeba zebrać podstawowe informacje
Jak je ustalić? Musimy wiedzieć czego szukamy. O tym informuje nas temat maturalny: wizje śmierci, poglądy autorów na jakąś kwestię, poetycki obrazy miłości, czy definicje piękna. Teraz pytanie gdzie tego szukamy? Zazwyczaj sa dwa teksty, więc trzeba je nazwać: czy to proza czy wiersz. Jeżeli znamy gatunki to je nazywamy. Wiadomo, że jeśli teksty są różnymi gatunkami, to z tego mogą wynikać dalsze znaczenia: w prozie autor swoją wizję może przedstawiać realistycznie, a w poezji za pomocą chwytów poetyckich itd. Następnie piszemy to co wiemy od razu. Możemy wspomnieć na temat epoki, nurtu, poety. Są to informacje powszechnie znane, choć czasem nie wynikają z utworu.
3. Trzeba znaleźć odpowiedzi na kilka istotnych pytań
- tytuły: odnieś je w kontekście do tematu, o czym świadczy ich porównanie?
- podpisy, dedykacje- co mają wspólnego z tematem?
- czy teksty prowadzą dialog? Czy mamy do czynienia z aluzją literacką, polemiką, nawiązaniem, czy są zestawione tylko ze względu na podobieństwo tematu?
- kto mówi w utworach? Jedna osoba czy więcej?
- do kogo mówi? Jacy są adresaci wypowiedzi?
- co mówią? Jakie interesujące kwestie poruszają osoby mówiące w kontekście do tematu pracy?
- sformułuj te kwestie- jakie są podobieństwa i różnice w sposobie ich ujęcia?4. Podsumowanie.
W końcowej części pracy zawieramy krótką syntezę, podobieństw i różnic podanych tekstów. Można wprowadzić własną opinię na wiodący temat. Jeżeli w trakcie porównywania skojarzą się nam jakieś typowe terminy czy cechy dla epoki, wskażmy je w tekście, udowodnijmy cytatem, opiszmy ich funkcję. Tego typu zabiegi na pewno wpłyną na jakość wypracowania, a tym samym na większa ilość punktów.Jeśli chcesz świetnie opanować technikę pisania dobrych wypracowań, to pomoże ci w tym ksiązka “Dobre wypracowania” serdecznie polecam!
-
C. K. Norwid “Klaskaniem mając obrzękłe prawice”
Wiersz powstał w 1858 r. i jest początkowym wierszem w tomiku Norwida “Vademecum”. Wiersz mówi o dziele poetyckim, młodzieńczym. Już w pierwszej strofie dowiadujemy się, że lud znudzony pieśnią nawołującą do walki woła o czyny, mające podtrzymać naród, wzmocnić warstwy społeczeństwa (polemika pozytywistów z romantykami). W ojczyźnie, gdzie jest laurowo (z pieśnią romantyczną) i ciemno (niewola) pojawia się natchniony jako poeta przez Boga - Norwid. Słowa “Laurowo i ciemno” świadczą o pesymiźmie, mówią o ciemności niewoli, braku perspektyw.
Norwid wspomina o wielkoludach: Mickiewiczu, Słowackim, Krasińskim, o wieszczach. Mówi w kontekście geniuszy, ocena ich poezja przez Norwida jest oceną pochwalną. Mają wspólne korzenie, tworza wspólnotę, związek naturalny. Norwid mówi o sobie, że idzie sam własną drogą, ma prawo do błądzenia, gdyż jest młody. Nie korzysta z dorobku wieszczów.
Norwid wędruje sam przez świat i widzi zapatrzonych w przeszłość ludzi, i tam szukających wartości. Kobiety sztuczne, fałszywe jak posagi, czas “przesytu i Niedzieli”- czyli czas lenistwa, bierności.
Atakuje tradycję, stary obyczaj. Są one przestarzałe, nie dopuszczają nowości- bunt, sprzeciwianie się tradycji, oparty na impulsach emocjonalnych.
Ważna jest strofa przedostatnia- zawarta tu jest wykładnia koncpecji poezji Norwida zawartej w “Vademecum”. Norwid pisze “pamiętnik artysty”-cecha poezji Norwida to liryka osobista. Proces twórczy jako przekreślanie, zmienianie, poprawianie, jest dowodem trudu, błądzenia, poszukiwania (”ogryzmolon i w siebie pochylon”). Twórczość mająca wymiar wnikania w najgłębsze uczucia, przeżycia, zmaganie się z uczuciami. Poezja jako liryka osobista jest prawdziwa i rzeczywista. Prawda to ważny wymiar, poeta nie może zasłaniać sie kłamstwem, szuka prawdy i jednocześnie piękna (triada Platońska). “Obłędny”- prawo do pomyłek, ale też obłędny w sensie pasji na granicy norm psychologicznych. Poezja bliska obłedu, wnikanie w podświadomość.
Miną kolejne pokolenia, zanim społeczeństwo doceni twórczość Norwida. “Panteizm druk” wszechopanowanie druku w 1858- rozwój drukarni, przeważa druk związany z handlem, przemysłem. To czas trudny dla poezji, która zanika. Twórczość jego doceniona zostanie dopiero po upływie czasu. -
C.K. Norwid “Język ojczysty”, “Prac-czoło”, “Tymczasem”
“Język ojczysty”
autor szuka odpowiedzi, co jest ważniejsze dla ojczyzny: myśl czy czyny. Forma -dialog. Wybór w kwestii słowa a czyny: spór pozytywistów i romantyków, zarzucali kierowanie się slowem tyrtejskim. Energumen- to mąż czynu, a Lirnik to poeta. On twierdzi, że nie działania i poezja są ważne, tylko to co jest arcydziełem. Polacy byli znani dzięki arcydziełom (Chopin, Mickiewicz), podtrzymują świadomość narodową i dają o nas znać na świecie. Wniosek: kultura ważniejsza od czynów, arcydzieła to trwała wartość uniwersalna.
”Prac-czoło”
ideologia pracy, filozofia pracy. Wyjaśnienie tytułu: czoło- część głowy, ale też umysł, myślenie. Praca- trud idnywidualny jak i narodowy (klęska Powstania), trudy ludzkiej pracy. “umysłu-stałość” twórca musi mieć dopełnioną, zamknietą koncepcję dzieła w głowie. Jeżeli jej nie ma,to twórca miota się, jest niezadowolony z dzieła. Kluczowa praca to praca czoła, praca mentalna, od niej trzeba zaczynać działanie (trud umysłowy- realizm). Zaakceptowanie wysiłku umysłu, bez którego nie ma pracy rozumnej, a więc ludzkiej. Najpierw musi być zamysł, a później jego realizacja- wtedy istnieje harmonia.
“Tymczasem”
problematyka historiozoficzna (filozofia dziejów, największym filozofem był Krasiński “Nieboska komedia”). Dzieje ojczyzny, przemijanie pokoleń, zmiany pokoleniowe. “Mając gdzie stawić nogę”- problem ziemi, Polak ma gdzie postawić nogę-to fundament życia. Motyw czekania:”lata moje- czekanie”. Antrakt- nawiązuje do toposu teatru, dzieje to teatr (antrakt to przerwa między aktami). Tu oznacza przerwę w dziejach narodu, który żyje w niewoli. To luka międzypokoleniowa, pustka życiowa. Ojczyzna to wspólny obowiązek.
-
C. K. Norwid “Ironia”
Wiersz pochodzi z tomiku wierszy “Vademecum”. Tematyka aksjologiczna (filozfia+psychologia+estetyka), pojęcie cierpienia jest czymś najważniejszym. Norwid to czołowy ironista. Jak powszechnie wiadomo ironia to przeciwne znaczenie słowa, tu ukazana jest złożoność pojęcia ironii.
I strofa: kontekst pracy artysty, twórcy arcydzieła w relacji do dzieła “Klaskaniem mając obrzękłe prawice”. Tam dzieło jest ogryzmolone, arcydzieło jest czymś pięknym, a proces tworzenia czymś trywialnym, przeciwstawnym pięknu, pracą mięśni, zgrzytem. Na zderzeniu profanum i sacrum pojawia się ironia, czyli sprzeczność między tym co nieestetyczne, a tym co piękne. Ukazana jest ironia działania, czynu.
II strofa: oprócz działania znalezienie harmonii między treścią a formą. Później następują rozważania na temat relacji międzyludzkich. Ironia jest tu pewnym zawikłaniem. Chodzi o kategorię cierpienia, która deprecjonuję ironię. Do cierpienia dochodzi się poprzez “szlaki bite cudzym cierpieniem”. Znalezienie człowieczeństwa jest procesem, etapem, doświadczeniem. Ironia tu nie komplikuje, bo cierpienie nie podlega ironii. -
Poezja świecka XV wieku cz. IV
DIALOG MISTRZA POLIKARPA ZE ŚMIERCIĄ
Powstał ok. 1463, najdłuższy ze znanych średniowiecznych wierszy polskich, ukazuje podstawowe idee chrześcijańskiej eschatologii: powszechność śmierci, równość wobec niej, ulotność i marność dóbr doczesnych. Jest przy tym społeczną satyrą na różne stany, zwłaszcza duchowieństwo.
Przykład dialogu średniowiecznego- alegoryczny. Imię Polikarp (Poli- wiele, carpe- chwytaj) oznacza człowieka chcącego wszystko wiedzieć, posuwającego się do zuchwałości, chce poznać tajemnice śmierci i wykręcić się od niej. Mistrz kompromituje się, granicą nieprzekraczalności rozumu jest śmierć. Z greckiego imię oznacza owocny, płodny- zwraca uwagę na mądrość tej osoby, Polikarp jest głupi ale tylko wobec śmierci.
Cel utworu: dydaktyczny, przygotowanie człowieka do śmierci, a służyć temu miało ukazanie idei powszechności śmierci, równości wobec wszystkich oraz przemijania i marności wartości doczesnych. Forma dialogu ułatwiała objaśnianie tych kwestii, zalicza się do tzw. sporów. Autor pełni rolę narratora, pokazuje ówczesne średniowieczne życie. Utwór parenetyczny: daje wzorce postępowania, oparte na egzemplach (przykładach).
Śmierć przedstawiona jest jako nagi trup kobiecy, rozkładający się, przepasany chustką, chuda, blada, łysa, z pożółkłą twarzą, bez nosa i warg, z krwawymi kroplami na policzkach. Wypinając żebra wymachuje kosą. Budzi uczucie wstrętu, odrazy, przerażenia. Śmierć jest władczynią, mistrzem (wspomina o szkole, w której żakami są zdrajcy, oszuści, wszyscy), kaznodzieją (objaśnia kwestie teologiczne, moralne, ilustruje to przykładami, radzi, ostrzega), katem (łamie kości, leje w gardło smołę, wykonała wyrok na Judaszu i 2 łotrach). Ma rajski rodowód poczęcia, narodziła się przy złamaniu zakazu przez Adama i Ewę. Geneza jej związana jest z grzechem, a sens śmierci można zrozumieć traktując ją jako narzędzie kary w rękach Boga. Dlatego zwycięstwo nad nią odniósł dopiero Chrystus. Śmierć otrzymała zadanie od Boga i wykonuje swoją pracę z zapałem.
Motyw tańca śmierci- każdy ze stanów tego nie uniknie. Satyra stanowa: duchowieństwo, lekarze, karczmarze, prawnicy- zawody, które są najczęściej atakowane w satyrze począwszy od antyku. „karczmarze, co źle piwa leją”, „panie i tłuste niewiasty, co sobie czynią rozpasty”, „i plebani s miąszą szyją, jiżto barzo piwo piją”, „otoć każdy lekarz faści, nie pomogą jego maści”.
Porównanie śmierci do polującego, uganiającego się, wciskającego do lisiej nory jest przejaskrawione w swym turpizmie. Śmierć jest śmieszna w swej popędliwości, łatwym wpadaniu w gniew. Dla nas jest to groteską, jest komiczne, ale nie było takie dla ówczesnych ludzi. Pojawia się idea vanitas- myśl o przemijaniu wartości ziemskich, marności wobec śmierci. Memento Mori- śmierć jest nieunikniona, dlatego w każdym momencie życia trzeba żyć zbożnie.
-
Poezja świecka XV wieku cz. III
SKARGA UMIERAJĄCEGO
Odmiana żalów, skarg, lamentów, wiersz pokutny, forma abecedariusza. Podmiotem lirycznym jest człowiek na łożu śmierci- wyraża strach przed niewiadomym, przerażenie bo w ciągu życia nie zadbał o zapewnienie zbawienia. Odczuwa żal za straconym majątkiem. W 4 strofie satyra obyczajowa- sprawa moralności rodziny, wyczuwa że współczucie jest fałszywe, krewni mają nadzieję na spadek, ton rozgoryczenia. Dostrzega obłudę świata, jest zdany tylko na siebie. Nadzieja długiego życia jest zawodna, marność spraw ziemskich. Rozpoczyna rachunek sumienia, chciwość, rozpusta, nie był miłosierny, nie dopełniał obowiązków względem Kościoła, zapomniał o obietnicach złożonych Bogu. Jego cierpieniom fizycznym towarzyszą udręki duchowe. Działanie szatana nie ma dla niego zbawienia - pokusa rozpaczy, widzi zamknięte niebo. Wypowiedź umierające zostaje przerwana, by mogły pojawić się napomnienia, kierowane przez anioła, bądź którąś z osób. Uświadamia stratę, jaką poniósł nie dbając o duszę. Radzi jaki jest sposób naprawy błędów: spowiedź, skrucha, komunia, ostatnie namaszczenie. Wyrównać ziemskie rachunki, zabezpieczyć byt najbliższej rodzinie przez testament, materialnie wesprzeć Kościół i ubogich, wyrównać długi materialne i duchowe.
Podmiot skarży się na otaczające go złe duchy, o jego duszę trwa walka (psychomachia). Szatan robi rejestr grzechów-prowadzi to do rozpaczy.
Jedynie w Bogu pokłada nadzieję. Modli się, powołuje na mękę Chrystusa, czuje żal doskonały, jedyna zasługa to wytrwałość w wierze. Apel do żyjących (ostatnia strofa) wręczenie gromnicy, przestrzega by lepiej przygotować się do śmierci, dobrej śmierci. Szczerość wypowiedzi, nawiązanie do memento Mori - on nie pamiętał o niebezpieczeństwie potępienia. Wypowiedź ma charakter spowiedzi, autosatyra- samoocena, autokrytyka- bardzo rzadkie zjawisko. Pojawia się podtekst moralności religijnej.
